BERNARDO CARIAGA: "Saan a tawen ti makatubeng iti kinaagtutubo a salun-at"
ni Rudy Ram. Rumbaoa
ITI tawenna a nobenta tres, salun-at ti agtutubo ti marikna ni Bernardo Cariaga, maysa a Sakada.
Nayanak ni Bernardo Cariaga idi Agosto 28, 1913 idiay Badoc, Ilocos Norte, pagilian iti Filipinas. Kadagidi a panawen, narigat ti panagbiag dagiti ag-Cariaga, nga addaan iti lima nga annak a supsuportaran. Ni Bernardo ti kaubingan kadakuada nga agkakabsat. Nangato ti arapaapna, kanayonna a kitaen ti pagsayaatan ti pamiliada ken iti bukodna a pamilia.
Iti tawenna a disisiete idi 1930, naikkan ti opurtunidad a mapan iti Estados Unidos. Babaen iti tulong di Dios-ti-aluadna a Mr. Felipe Gamponia, naglugan ni Bernardo iti barko nga S.S. President Wilson nga agturong iti U.S. Iti kinapudnona, ipakita iti papeles daytoy nga agturong ti barko a nagluganna idiay Mainland U.S. tapno agtrabaho, ngem idi nagsardeng ti barko iti Honolulu, sinaludsodda no adda met la balonna a napuskol a bado nga usarenna no makadon sadiay [Mainland], ta nalamiis ti tiempo no panawen ti lam-ek. Siempre insungbat ni Bernardo iti "saan." Ket gapu iti dayta, kinasarita ti recruiting officer ni Bernardo tapno iti Hawaii ti agbalin a destino ken pagtrabahoanna. Kaduana ni Felipe Gamponia ken Juan Valentin a nagturong iti Maui.
Ti Destinasionna
Apaman a nakasangpetda iti Maui, nagtarusda iti Pioneer Mill iti Lahaina. Nagyanda iti maysa a plantation camp idiay Waine'e Village, awaganda pay daytoy iti "Lahaina Pump." Sinabat ida da Andres ken Catalina Cariaga, agpada a kabagianna dagitoy. Nagtrabaho ni Bernardo iti irrigation system ket mabayadan daytoy iti $1.00 iti tunggal aldaw. Sabali laeng ti trabahona nga agputed ken agbagkat iti unas. Kadagidi a panawen kuna ni Bernardo, no adda makasapul iti tulong, mabalin a tulongam dayta a tao uray saan nga isu ti naited a trabahom.
Dinayaw ni Bernardo a kadagidi a panawen, ti agindeg/agyan iti kampo ket awan ti kabutengmo- natalged a lugar. Awan ti mangibalunet kadagiti ridaw ti pagtaenganda. Agtitinnulong ti tunggal maysa. Mayarigda a kasla dakkel a pamilia iti kampo. Agpipinnadawat ken agpipinnaraburda- kas pagarigan, dagiti nateng ken prutas manipud kadagiti immulada, limu [seaweed] a maala iti baybay, kdp. No adda agparti iti baboy, baka wenno kalding, tumulong amin a karrubada ket maikkan iti tangdan dagiti makipagparti. Idi, awan ti makuna a maibunong nga imbitasion para iti maysa a punsionan. Maawis ti tunggal maysa. Mapanda pay tumulong iti panakaisagana ti padaya. "Naragsak ti tunggal maysa kadakami," kuna ni Bernardo iti panaglagipna kadagiti a tiempo iti kampo.
No marambakan ti Rizal Day, adda parada, ay-ayam ken pasala. Sabali laeng ti Rizal Day Queen a rambakanda. Maysa kadagiti kaunaan a reyna iti daytoy isu ni Sally Entanal- ti nagbalin a bayabayna [escort] ni Gonzalo Aga. Maysa a pagdaydayaw iti Rizal Day Queen..
Tapno makaur-or iti pundo iti daytoy a selebrasion, maangay nga umuna ti social boxes, manzon ken ribbon dances. Daytoy a social box ket umasping iti lakuan ti di nadundon nga isalda. Ti kangatuan a tawar isu ti makaala iti social box ken adda gundawayna a makaisala iti kandidata. Iti nasao a ribbon ken manzo dances, gatangen dagiti lallaki ti tiket. No ad-adu a tiket ti magatangna, ad-addu ti tiansam a sumala. No maiwaragawag ti kolor a mapili, dagiti laeng addaan iti dayta a kolor ti mabalin a sumala. Sabali laeng ti makunkuna a "ladies choice dance," ditoy nga agpili ti babai iti kayatna nga isala a lalaki.
Idi tawen 1930, naisayangkat ti panagwelga ket maysa ni Bernardo ti naikkat iti pagtrabahoan. Gapu iti daytoy, napan ni Bernardo nagtrabaho iti kapinyaan nga aw-awaganda pay iti "Baldwin Packers" kadagidi a panawen. Agpurosda iti pinya sada bagkaten nga ipan iti kalsada a pangalaan ken pakailugananna iti truck. Napudno ken nagaget ni Bernardo iti trabaho. Naidiaya pay kenkuana iti panagbalinna a permanente a superbisor [luna], ngem iti kina-temporario a superbisor laeng ti inawatna ta kaay-ayona ti makipagragragsak kadagiti estudiante iti panawen ti tikag.
Ti Edukasionna
Paggaayat ni Bernardo ti kanayon nga agsursuro. Nangala iti Math ken English a klase iti Adult Education Program babaen iti panangisuro ni Mrs. Edith Matsushima iti Honokohua Elementary School. Dinayaw ni Bernardo iti kinalaing, kinasayaat ken ti kinapasnek a mangisuro ni Mrs. Matsushima. "Adu ti nasursurok kenkuana," intangsit ni Bernardo. Pinasingkedan ni Carmen Cariaga, ti balasang ni Bernardo, iti imbaga ti amana. Kuna ni Carmen nga alisto a nakasursuro ni Bernardo.
Aktibo iti Komunidad
Aktibo pay ni Bernardo iti Filipino Honolua Community Association ken iti Filipino Catholic Clubs. Idi 1940's, maysa ni Bernardo kadagiti Maui Volunteers, forerunner iti Hawaii National Guard a kaduana ni Mr. A.B. Sevilla, kdp. Tumulongda iti panakaipatungpal ti kinatalged iti komunidad. Karaman pay daytoy iti ILWU, kaduana idi ti union organizers ken ahente kas kada Tadao Uchiyama, Charles Cabe, ken Tom Yagi.
Ti Pamiliana
Naparaburanda Benardo ken ti Dios-ti-aluadna a kaingungotna, ni Lapaz "Lillian" Acoba, iti dua nga annak. Ni Carmen Cariaga, ti inaunaan nga anakda ket nayasawa ken ni Catalino Garcia. Nagturpos daytoy iti Stegnography Institute of Hawaii ken agtrabaho iti Lahaina Shores Resort iti Guest Services Department. Addaanda iti tallo a bunga: Tina, Catalino, Jr. ken Trisha.
Ni Benny Cariaga, maikadua nga anak ni Bernardo. Nagturpos iti Lahainaluna High School ken Maui Community College, Major in Carpentry. Agtartrabaho ita iti Maui Land and Pine idiay Honolua.
Kaay-ayo a pangibusan ni Bernardo ti orasna iti agmula iti gardenna ken mapan agatendar iti ay-ayam a bingo iti Lahaina Senior Group, Lahaina.
Ti balakad ni Bernardo kadagiti agtutubo: "Saan a makiapa, mapan agbasa tapno magun-od ti nasayaat nga edukasion." Kadagiti pada ni Bernardo a nataengan: "Saluadan ti salun-at, agwatwat ken agan-anus."
Ammo a saluadan ni Tata Bernardo ti bagina, iti nobenta tres a tawenna, nataer pay laeng ti langa, diretso ti takder ken pannagnana, nalawag ti panakisaritana, ken laglagipen kunana: "Saan laeng ti tawen ti makatubeng tapno magun-od ti kinaagtutubo a marikna."*
*[Aydot.com- Hulio 30, 2007
________________________
