June Issue 2008 ti Fil-Am Observer
Iti Kolumko a "Di Nakapapati, Ngem Pudno"
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[Maikadua iti Tallo a Paset]
4. KANSER TI SUSO-
Narigat a mabasa ti napalabas a mammograms ni Marizeny gapu iti kinapuskol/nasedsed/padapada a susona. Pimmusay ti ina daytoy iti breast cancer, ket ni Marizeny, agtawen iti 49, madanagan ken mariribukan ket kayatna a maagasan daytoy. Nupay kasta, agparang a kasla normal dagiti agsumbangir a suso daytoy. Dinamagna: "Kayatko a ma-ultrasoundnak uray no negatibo ti resulta ti mammogramko?"
Agpayso, adda masuspetsa a bukol nga ipakita ti ultrasound a malibtawan a mabasa ti mammogram. Nakompirma babaen iti sumagmamano a pagsubok nga adda kanser daytoy. Kalpasan iti lima a tawen, ammo ni Marizeny a naalana ti nagtaud a tumor iti immuna a tukad ti sakit. Naipaay ken naawatna ti umisu a panakaagas ket ita, maysan a cancer-free.
Ti maadaltayo ditoy ket saanna kayat a sawen a nasaysayaat ti ultrasound ngem iti tradisional a mammograms. Ti kinapudnona, maysa ketdi a kombinasion dagitoy dua a pagsubok ti mangted iti nalawag ken nasayaat a resulta. Ti mammography ket maysa kadagiti maar-aramat pay laeng a "screening" kasta met iti breast ultrasound ken MRI, ti ad-adda a mangpapintas ti epektibo ti screenings ken diagnosis.
Kuna ni Freya Schnabel, MD, Chief of Breast Surgery iti Columbia University Medical Center, New York City, "Saan a maymaysa ti pakausaran ti Breast Cancer Screening. Rumbeng a marukod iti tunggal tao- kas iti pasiente nga adda iti risgo ti kanser ti suso ken ti kinapuskol/nasedsed/padapada a suso."
Ti mammography ket saan a makuna a sensitibo a pagsubok iti babbai nga addaan iti napuskol/nasedsed/padapada a suso, ngem makatulong ti ultrasound iti nayon a pagsubok. No ti babai ket asideg a mairisgo iti daytoy a sakit, ti MRI ti kasapulan ken maiparbeng a pagsubok. Ngem nangina ti magastos.
Kasarita ti internist wenno gynecologist sakbay a maisangkat ti mammogram maipanggep iti situasion ti salun-atmo ken saludsoden ti maipanggep iti ultrasound. Iti kasta, agpadakayo a makaibaga no manayonan pay ti sabali a pagsubok. Ket sakbay a ma-biopsy ka, kiddawen ti resulta dagiti naglabas a pagsubok para iti makuna a "second opinion."
5. SAKIT ITI BARUKONG- no makarikna iti gulpe a panagsakit iti barukong, sa in-inut a lumabas a mapan iti akinkannigid a takiagmo, adda panaglamiis, panagsidduker ken panagdanag, mabalin a mapasamak kenka iti panakaatake ti puso. Dagitoy a simtomas ti ad-adda a marikna dagiti lallaki ngem dagiti babbai, ti atake ti puso ti masansan a di panakasukimat ti puon ti sakit.
No awananka kadagitoy maibaga a simtomas ngem masansan a makarikna ti panagsakit iti akinkannawan a paset ti barukong, saan unay a naut-ot, mariknam a nakurang ti panagangesmo [SOB wenno shortness of breath], heartburn, panagbubussog ti tian a di agpukaw, tumawag nga insigida iti ambulansia wenno kasarita ti maysa a tao nga ammona ti agmaneho ta itaraynaka iti kaatsigan nga ospital- iti ER ken saludsoden iti doktor: "Mapasamak kadi kaniak iti atake ti puso? Ditay' koma agtaktak- mabalin kadi a mangala ken masubok ti enzymesko?"
No ti piskel iti puso ket saan a marasionan iti tumutop a dara, ti maperdi a piskel ket ruk-atanna dagiti enzymes nga agturong iti pagayusan ti dara. Mabalin a maisayangkat ti sabali a pagsubok iti ER. Ngem ti simple a panagala iti dara para iti pagsubok ket alisto a marukod ti bilang dagitoy nga enzymes ket nalawag nga ipakita ti resulta a mapaspasangasangan iti panagatake ti puso.
6. ATAKE [STROKE]- kalpasan ti rugi/pagdamuan [onset] ti atake, adda tallo nga oras nga opurtunidad nga agtomar iti clot-busting drugs a mangsalbar iti biagmo. Agparang dagiti simtomas ti atake iti nagduduma a paset ti bagi, ngem kaaduan nga atake ket tumaud iti utek. Dagiti pagsenialan kas iti gulpe a narigat nga agsao/agbalikas wenno panakariribuk ti panunot, saanna a maaramat dagiti takiag, saka, ken paralisado ti rupa- masansan iti maysa a bangir. No dadduma, tumaud ti atake iti kalkalainganna [mild] ken awanan daytoy iti simtomas, ngem nupay kasta, importante ti panakatamingna. No kas pagarigan iti panunotmo dumteng ti panagatake, saan nga agpamayang, tumawag iti ambulansia wenno kasarita ti maysa nga am-ammom ta umaynaka itulod iti ER. Saludsoden iti doktor: "Adda kadi atake a mapaspasamak kaniak? Kasano ti tinomarko nga clot-busting drugs?"
Tunggal 45 a segundo, adda latta mapasamak nga atake uray sadino a paset ti lubong. Ti "clot-busting medication" a maawagan pay iti "tissue plasminogen activator [TPA]" ket runawenna ti napalet/nagtitipkel a dara tapno pabassitenna ti perdision ken lapdanna ti tumaud a simtomas. Ngem laglagipen: "maaramat laeng daytoy a medisina iti umuna a tallo nga oras ti panagatake." No iti panunot ken bukod a pammati a nasaysayaat a maitarayka iti ospital- aramidem. Wenno kasapulam ti medisina para iti kastoy a situasion, dumawat. Ken siguraduem a maeksamenka tapno ammom ti rason no apay a mapaspasamak kenka daytoy.
[Adda tuloyna...]
____________________________________
