 |
| [Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti salaysay] |
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
"DOLPHY" ti birngasda kenkuana. Kas met ken ni Dolphy nga "Ari ti Komediante iti Pelikula" idiay Filipinas, kasta met ti kalatak ni Dolphy iti Maui. Mararaem ken maresrespetar. Agal-allangogan ti naganna iti punsionan, minatayan, pagbuniagan, pagkasaran ken uray sadino man nga inna pakadanonan. Agtayag iti lima a kadapan ken innem a pulgada. Nasingpet, mannakipagayam, matalek nga agsao ken naisem. Ngem idi dayta a kinataona. Nagbaliw ngaminen...
Tubo ken dimmakkel ni Dolphy iti maysa a siudad ti amianan idiay Filipinas. Nakaumay iti Hawaii idi 1960's gapu iti panangala kenkuana ni tatangna, maysa a sakada.
Uppat ti annak ni Dolphy iti immuna nga asawana ngem agnaedda aminen idiay mainland. Awan ti nalawag a rason no apay a nakisina ti immuna a pamiliana-- ni laeng Dolphy ti makaammo iti dayta. Dua met ti annakna iti maikadua nga asawana iti agdama a napanna inkasar idiay Filipinas idi tawen 1980. Patneng nga Ilocana ni baketna ta tubo met laeng iti siudad a naggapuan ni Dolphy. Idiay Oahu ti pagbasaan dagitoy nga annakda ita. Maysa nga US citizen ni Dolphy ken nagretiro iti trabaho idi 2001.
Nagturpos ni Dolphy iti maysa a nalatak nga unibersidad idiay Filipinas. Idi simmangpet iti Hawaii, nakastrek iti pagtrabahuan iti kaunasan a kas laborer. Di nagbayag, pinagadal ti kompania a simrekanna tapno agsakdu iti ad-adu pay a kinasirib. Ken yantangay kina-agrikultura ti naturposna idiay Filipinas, naaramatna met la daytoy a siribna. Naital-o ken naikkan iti gundaway ni Dolphy a mangbiag kadagiti makina ti sugar mill.
Idi damo, awan iti namaliwan ti ugali ken kinatao ni Dolphy. Intantandudo ken intangtangsitna ti kina-Filipinona. Dina imbain iti kinangisit ti sikona a daytoy ti mangiladawan kenkuana a kas napatneng nga Ilokano. Napateg para ken ni Dolphy ti puli a naggapuanna. Ti ramut ti kinataona. Ket ti dara nga agtartaray kadagiti uratna ti mangpaneknek iti dayta. Ti dara ken kina-Filipinona, maymaysa. Arig nga asawana dagitoy a mangbibiag iti kinataona. Ngem idi dayta, saanen ita...
Iti uppat a pulo a tawenen a kaadda ni Dolphy iti Hawaii, nakagatang iti nalawa a lote a nangipatakderanna ti dua a kadsaaran a balayna iti Sentro Maui. Nakabakir pay iti sumagmamano a luganna. Agbibiag itan nga ari ta awanen ti sabali a pakakumikomanna malaksid a mangan, uminum ken agpasiar iti mall.
Kuna ti parasiimko a marabutit, "a kasta unayen ti panangimameg ni Dolphy iti puli a naggapuanna." Iti ababa a pannao, ikuskuspil ken idaddadanesna dagiti ka-Filipinoan. Ken saan la a dayta, kasta unay pay iti panangdillaw wenno panangkritikona kadagiti kadaraan a kasla awan man ti naimbag a naaramidan dagiti Filipinos iti Hawaii iti naglabas a panawen. Kurangna laengen nga ibaddek wenno rim-iten ni Dolphy a kasla timel wenno angpas iti kinababa ti panagkitana kadagiti Filipinos.
Saanen a kayat ni Dolphy ti mapan kadagiti Filipino stores. Dina kayat iti agipauneg kadagiti Filipino foods ta 'wan kano ti serserbi dagitoy a taraon. Nakaramut kanon ni Dolphy iti Hawaii.
"Ne, apayen a kasta?" kasla nariknak ti punial a naiduyok iti pusok iti sinao ni Dolphy. Nariknak a kasla nangurungorak ket pimsuak ti darak a naibuyat iti Ina a Daga a naggapuak. Tsk,tsk... nakaramuten ni Dolphy? Iti Hawaii? Di met aya daytoy ti tao a nangitantandudo iti puli ken ramut a naggapuanna idi damona a nabaddekan ti gangannaet a daga a nagrang-ayanna ita?
Saan kadi a nagsidsida ni Dolphy iti pinakbet wenno inabraw a marunggay a nasagpawan iti natuno a lames wenno manok idi adda pay lang idiay Filipinas? Nalipatanna kadin ti kita ken raman ti bulong ti saluyot, kamoteng kahoy, paria, okra wenno kumporme ditan a mapuros a naimula iti uneg ti inaladan napia la nga alisto a lutoen a pamedped iti bisin? Imbag pay no ammona ti bennal ken tagapulot, wenno basi ken arak ti basi? Di met aya nagluglugan daytoy a Dolphy iti karison ken ulnas?
Yula kano ni Dolphy ti taraon uray nalpasen nga insakmolna no maammuanna a Filipino foods daytoy. Pudno, inwagsaknan ti taraon a namulagatanna. Uray ti kamatis ken bugguong, sabidong iti buksitna [kano?]. Namimpinsanen a nagbaliw ti ugalina. No sadino ketdi iti napnapanan ken tinurong ti agos ti panunotna. Adda agkuna: agkabawen? Kuna ti dadduma, nangato lang ti pridena.
Ti nasakit unay a naisawang ni Dolphy: "iti kano pagtatalonan ken taga-walis ti mabalin a trabahuen ni Filipino iti Hawaii." No madakamat ti maipanggep iti Filipinas, ti alistona a mangapput iti lapayagna. Apay? Awan kano ti napintas nga ar-aramiden ti gobierno iti Filipinas. Ti lang kano agtakaw ti kuarta iti pagkabanan ti gobierno ti ammoda, agbartek ken agpapatay iti tao. Awan kano pay ti napintas a pagpasiaran ken saan kano a natalged ti agbakasion sadiay. Kayatna a sawen, "nalaad ti imahen ti Filipinas para ken ni Dolphy."
Ngem nagalaan ngata ni Dolphy iti dayta nga impormasionna idinto a dina pay kayat a siripen ti Filipino channel a kas iti TFC wenno GMA? Wenno di met agbasa iti pagiwarnaktayo a Filipinos iti Hawaii? Sa maysa pay, kaariek ti lapayagna a pagdenggan dagiti Filipino radio stations ditoy Hawaii.
Ngem saan kadi a ti pagtatalonan ti nagtrabahuan daydi tatang ni Dolphy nga isu ti puon ti nakaumayanna iti Hawaii? Ana koma ti pagdaksanna ti agtrabaho iti kataltalonan? Dina kadi kayat nga annugoten a kasta ti nagbalin a trabaho dagiti immuna a Filipinos? Nga isu ti puon ken gapu iti nakaumayanna idi? Wenno dina kayat a mabigbig ti kinaasinona gaputa imbilangnan ti bagina a saanen a Filipino? A, napuroton ti panunot ni Dolphy!
Ti koma panunoten ni Dolphy, adun ti nagluposan ti panawen. No ibasarna pay laeng ti pammatina idi panawen ti kupong-kupong, dayta ti dakkel a biddutna. Professionalen dagiti Filipinos iti Hawaii nupay di malibak nga adda pay laeng sumagmamano kadakuada ti agtartrabaho iti kaunasan ken kapinyaan.
Nangato ti ambision ti agdama a henerasion dagiti Filipinos ita. De-adal ken addan dagiti mabigbig a dodoktor, dentista, nurses, abogado, politiko, inhinyero ken mangisursuro. Saan nga ilaksid dagiti caregivers, dagiti agtrabaho iti hotel, dagiti adda iti construction site, negosiante ken no ania ditan a nadayaw a sinerkan a trabaho dagiti Filipinos. Ket babaen dagitoy a kina-propesionalismo nga awit ken talugading dagiti Filipinos nga awan iti sabali a puli, adu ti naaramidanda a serbisio publiko a nagsayaatan iti komunidad ken adu met a pagimbagan iti nagun-od ti Hawaii kadakuada.
Ni ngay Dolphy? Nalawag a "bulsek a simamata ken aginsusulpeng kadagiti dengdenggenna."
Ngem mano ngata kadatayo ita ti kas ken ni Dolphy nga adda iti Hawaii a dida kayat nga ukraden ti pakasaritaan ti naggapuanda nga Ina a Daga? Nga agindidiammo iti puli wenno ramut a naggapuanna? A linipatdan ti kinangisit ti sikoda a mangiladawan iti pudno a kina-Ilokano wenno kina-Filipinoda? Sabali kadi metten maris ti darada? Tsk,tsk...
Naggasat ketdin aya ni Dolphy ta nakaumay iti Hawaii.*
Immuna a naipablaak iti kolum ti author
Di Nakapappapati, Ngem Pudno
Di Nakapappapati, Ngem Pudno
Fil-Am Observer December 2008 Issue
Opinion Section, Page 5
