Ti sentro iti panangrambak ti Paskua dagiti dadduma a Katoliko a nasion ket iti laeng Disiembre 25, kaaldawan a mismo ti Paskua, ken iti piesta ti Epipania, Enero 6.
Iti Filipinas, awan sardayna a selebrasion iti tiempo ti Paskua. Ragragsak, a no maminsan, mayalud-od pay agingga iti Pebrero 2. Kunada nga iladawanna ti kinagarbo a buya idinto a kuna met ti sabali a nalabes a panaggastos.
Naidumduma ti Paskua iti Filipinas. Naisangsangayan.
Adda sumagmamano a paggigiddiatan ti kangrunaan a pangibatayan dagiti Katoliko iti wagas a panagrambak iti Paskua. Daytoy itdenna iti lokal a karakterismo ti Filipino Christmas. Kas pagarigan, ti siam nga agsapa a misa manipud Disiembre 16- 24, a maawagan iti "Misa de Gallo."
Ti balikas ket naadaw iti Spanish term a kayatna a sawen "Misa dagiti kawitan/Mass of the Roosters." Naawagan a kasta gaputa maaramid ti misa iti agsapa, oras nga idi, nangruna kadagit nasulinek a barangay, nga isu ti pagdammuan a panagtaraok ti kawitan apaman a marikna ken makitana iti isisiray ti umuna a raya ti lawag ti init.
Idi un-unana, ti taraok ti kawitan ti mangriing iti maysa a mannalon tapno masapa a bumangon ken mapan iti kataltalonan. Para kadagiti mannalon, makatulong daytoy a taraok ti kawitan iti nasapa a panagriingda iti bigat tapno malilikan ti kinadarang ti init no kas bilang maladawda a sumalog iti talon.
Dagiti Espaniol ti nangirugi iti Roman Catholicism iti Filipinas idi 16th century. Insuro dagitoy a papadi nga Espaniol kadagiti Filipinos no kasano ti agdaton iti siam nga aldaw a panagkararag iti panakayanak ni Jesus. Kasta met nga insuro dagitoy a papadi kadagiti Filipinos nga irugi ti aldaw sakbay ti trabaho iti agkararag. Nupay kasta, mapapati idi maselebraran ti misa sakbay nga agturong dagiti mannalon iti kataltalonan.
Ket gapu iti Misa de Gallo, timmaud dagiti paglakuan iti kankanen iti plaza wenno parke nga asideg iti simbaan a masansan a pagnaan ken pagdaliasatan dagiti tattao a mapan makimisa. Agpapan kadagitoy, nagbalinen a praktis ken nakaugalian ti aglako kalpasan ti nasapa a misa.
Iti pasetna ti Bisaya ken Mindanao, agiserbi dagiti babbai iti nasao a paglakuan iti hot sikwate [ti natibo a tsokolate a mainum] nga adda kannayonna a puto-maya wenno bibingka.
Iti pasetna ti Luzon, maiserbi dagiti bukod a luto a kankanen. Kadagiti naprogreso a siudad, pinagbalinda a dadakkel dagiti babassit idi a pagatagilakuan.
Ken idi panawen ti Espania iti Filipinas, agpabuya dagiti Filipinos iti entablado iti aldaw ti Paskua. Iparang wenno iladawanda ni Maria ken Jose nga agsapsapul iti pagdagusan. Mapan agsursor dagitoy nga aktor ken aktres [Jose ken Maria] iti komunidad tapno agtuktok iti ridaw ti tunggal balay. Iti tunggal balay, nadekorasionan iti sukog sinan-bituen a maawagan iti "parol," tapno daytoy ti mangsilnag ken manglawag ti pagdanaan da Maria ken Jose.
Naawagan daytoy a pabuya iti "Panunuloyan." Mapapati a nabayagen nga inaramid daytoy dagidi nagkauna a kristianos ngem manmano laeng ti makaammo iti daytoy a pabuya iti pasetna ti Luzon. Ngem nagtultuloy iti panakaisab-it dagiti parol iti tawa. Nagbalin a popular a tradision. Iti agdama, nagwarasen daytoy a panagipabuya wenno panangibitin kadagiti parol iti intero a Filipinas.
Adda met dagiti gangannaet a pagilian a nangimpluensia ken nangipaay ti kontribusion iti kostumbre dagiti Filipinos ken tradision maipanggep iti Paskua. Kas koma iti nalatak a Santa Claus ken Christmas Tree. Kalikaguman met dagiti ub-ubbing a Filipinos iti makakita ti Paskua a "carnival-on-ice!"
Napigsa ti kidag ti Paskua iti pang-sosial, kultural ken komersio iti biag dagiti Filipinos. Kas iti panagtitipon dagiti aggaggayyem ken agbabarkada, wenno sangkapamiliaan-- komon nga ar-aramidenen daytoy iti panawen ti Paskua. Adda pay dita ti rekonsiliasion ken resolusion.
Agpada a pangbalay ken publiko a selebrasion, yegna ti panagdedenna ti sibubukel a pamilia ken ti komunidad.
Dakkel met ti pakainaigan ti negosio. No agbayag ti ramrambak, ad-adu ti magastos-- adu met ti mapastrek iti negosio. Ngem saan a problema dayta kadagiti Filipinos ti aggastos, nairuamdan. Adda ketdi kinamangngaasi ken kinamagayat nga agari iti puso. Nagbalinen a kaugalian ti agisagut ken umawat iti sagut.
Kuna dagiti lallakay ken babbaket a mapukpukawen daydi daan a buya ken tradision iti panakarambak ti Paskua iti Filipinas. Kunada a napinpintas idi nga amang ngem ita. Nupay inrugi dagiti Espaniol ti makuna nga umuna a panakarambak ti Paskua, makuna met a naadaptar ti produkto nga insungsongda kadagiti Filipinos.
Kinaagpaysona, ti Paskua iti Filipinas iti agdama ket adun ti nagbaliwanna no ikumpera idi un-unana. Ngem adu met. Wen, adu met ti nangawat a siraragsak iti transpormasion wenno panakabalbaliwna. Nagbalin a mas moderno, naragragsak ken namarmaris a panagrambak.
Ngem kangrunaan a pasetna, nagtalinaed a relihioso dagiti Filipinos.*
___________________________________________________
No comments:
Post a Comment