RUMI, Mannaniw iti Ayat ken Maka-Dios

INDEKLARA ti UNESCO [United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization] ti tawen 2007 kas International Year of Rumi ken kas paset iti pannakalagip ti Maika-800 nga anibersario ti pannakayanak daytoy naindaklan a mistiko ken mannaniw iti Persia a pagsasao.

Nagtao ni Jelaluddin Rumi iti Balkh, agdama nga Afghanistan idi Setiembre 30, 1207. Napan nagindeg ti pamiliana iti Konya, pagilian a Turkey, a sadiay ti dimmakkelan ni Rumi. Maysa nga espiritual a mangirsursuro ni Rumi idi panawenna, ken naawagan daytoy iti "pir" [inspirational and founder] ti Mevlevi Sufi Order [nabangon ti Konya wenno Turkey iti agdama, babaen dagiti pasurot ni Rumi. Am-ammo pay dagitoy kas Whirling Dervishes gapu iti kinalatakda ti praktis a whirling a kas porma ti dhikr- pananglagip iti Dios. Ti Dervish ket komon a termino a mangsanay ti tao nga agdadamo iti maysa nga aramid iti Sufi path; ken pormal a parte ti whirling ti seremonia ti Sama ken maawagan dagiti makipaset iti semazen-s].

Nagbalin a paggaayat, maibasa ken uray pay makanta dagiti daniw ni Rumi kadagiti Islamiko a pagpagilian- kas iti Afghanistan, Iran ken Turkey. Iti agdama, adu dagiti pagilian iti akin-laud a paset ti lubong ti napasurot ken nangbigbig ti aramidna.

Iti kallabes, nainagan ni Rumi kas bestselling poet ti America. Insurat ni Rumi kadagiti daniwna ti uniberso nga arapaap/paggugusto tapno as-asideg pay ti pannakirelasion wenno koneksion iti Namarsua.

Ti Dios nga indaydayawna ket Dios ti Ayat nga am-ammo iti inaldaw a panagbiagtayo. Ti espiritual a sirmata ni Rumi ket sensual, makipagragsak ken addaan iti karakteristiko ti nauneg a panagpampanunot. Bigbigenna ti nakaparsuaan ken dagiti ayup/animal. Paggaayatna ti kinamisterio ken awanan pasensia kadagiti nalastog ken napasindayaw. Daydayawenna dagiti lugar ngem dakkel ti panagbutengna ti kanayon a pannakaibaba unay ti tao. Kas kanayonna a pagsasao, "Importante ti Ayat- iti panangtrato kadagiti karruba ken no kasano ti pakainaigantayo iti Namarsua."

Pormal a naawagan ni Rumi iti Mawlana Jala ad-Din Muhammad Rumi. Kanayon a mairaman ni Rumi iti Sufism ken iti Mevlevi Order, am-ammo iti lubong kas Whirling Dervishes. Kunana a makipagrambaktayo iti Dios iti wagas wenno babaen ti panagdaniw, panagkanta ken panagsala. Masansan ketdi a pamatian ti Sufis a dagiti sinurat ni Rumi ket nagballigi gapu't kinaimportante ti Qur'an. Manipud iti pannirigan ti literatura, maibilang dagiti daniw ni Rumi kas kangrunaan no di pay ket kadakkelan ken impluensiado a daniw ken daytoy a pannakabigbig ti aramidna ket nagsaknap kadagiti mannaniw iti Persia nga agkalikagum a sumurot iti tugotna.

Dagiti daniw ni Rumi ket maidasig wenno mayasping iti libro ti Salmo ken Kanta ni Solomon. Nagsurat ni Rumi a kas agay-ayat iti Dios, pinadasna ti makipagkaykaysa no kasano ti kaadayo ti distansia ti nagbaetanda iti Dios. Mabasa ti kaaduan a daniwna a kas Daniw ni Ayat, ngem maibilang met dagitoy kas simbolo ti pannakipagrelasion ti tao iti Namarsua.

Ti Masnavi-ye Manavi ti kangrunaan nga aramid ni Rumi. No dadduma, maawagan pay daytoy iti Qur'an-e Parsi. Ti umuna a titulo ket naipatarus wenno naibalikas iti sabali a pagsasao a Rhyming Couplets of Profound Spiritual Meaning, ket ti maikadua kayatna a sawen The Persian Qur'an. Iti babaen ti agpadpada a titulo, dakamaten ditoy ni Rumi ti relihioso a lider ken ti kina-eskolar ken maibilang daytoy kas maysa kadagiti kapipintasan a trabaho iti mistiko a daniw a napaadda.

Innem a libro ti daniw ti linaon ti Masnavi-ye Manavi nga amin dagitoy ket makapasagid iti rikna ti panangtunton ti tao iti Dios. Karaman pay iti nasao a libro ti ginasgasut nga estoria ti porma ti berso a mangiladawan no kasano't panagrigat ti estado ti tao no mayadayo iti Dios, ken ti rag-o a sagrapen ti tao no makipagmaymaysa iti plano ti Dios.

Sabali pay a mabigbig a sinurat ni Rumi isu ti Diwan-e Shams-e Tabriz-i, nga insagutna iti ing-ingungotenna a gayyem ni Shams. Indasig dagiti tattao daytoy a relasion da Rumi ken Sham a pumada iti Plato ken Socrates. Naispiritual daytoy a trabaho ti Shams, kas iti platoniko a trabaho [karakterismo ti panagpinnateg ti dua a tao a saan a seksual] ti kadarrato a panangitrabaho ti pilosopia ni Socrates.

Iti agdama, adun a pagsasao wenno lengguahe ti nakaipatarusan dagiti daniw ni Rumi. Agtultuloy ti panangimpluensiana iti moderno a pampanunot, ken nagbalin payen a kanta ti sumagmamano kadagiti daniwna. Ti moderno ken agtultuloy a pannakaipatarus ken pannakailako dagiti aramid ni Rumi ti namagbalin kenkuana a maysa kadagiti kalatakan a mannaniw iti agdama a tiempo ken inartapanna ti kaaduan nga aramid dagiti mannaniw iti agdama a panawen.

.

.

.

.

.

RUMI, Mannaniw iti Ayat ken Maka-Dios

Rudy Ram. Rumbaoa

samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

#daddumapay #artikulo #impormatibo #rumi #mannaniw #makadios

#samiweng #ayat #rudyramrumbaoa

[nabulod dagiti ladawan a nausar]

 

VALENTINO: Padi, Martir ken Santo

ADUN ti nagkauna a Kristiano a martir ti agnagan iti Valentino. Dagiti Valentino a madaydayaw iti Pebrero 14 ket isu da Valentino ti Roma [Valentinus presb. m. Romae] ken Valentino ti Terni [Valentinus ep.Interamnensis m. Romae].

Ti umuna a Valentino ket padi ti Roma a nagbalin a martir idi AD 269 ken naitanem iti Via Flaminia. Ti relikia ni Valentino ti Roma ket makita iti Church of St. Praxed ti Roma, ken iti Whitefriar Street Carmelite Church iti Dublin, Ireland.

Nagbalin nga obispo ni Valentino ti Terni iti Interamna idi AD 197 ken makuna a nagbalin a martir bayat iti panagabuso a panagturay ni Emperador Aurelian. Kas iti umuna a Valentino, naitanem met iti Via Flaminia, ngem iti sabali a lokasion. Makita ti relikia ni Valentino ti Terni iti Basillica of St. Valentine ti Terni.

Rimmuar met ti maikatlo a santo nga agnagan iti Valentino a nadakamat iti nagkauna a martirolohia [martyrologies] iti babaen ti petsa a Pebrero 14. Mapapati a napapatay daytoy idiay Africa a kaduana ti sumagmamano a gagayyemna, ngem awanen ti sabali pay a pakasaritaanna.

Nagtalinaed a misterio agingga ita ti pudno a naggapuan ni Valentino ken no mano ti bilangda a San Valentino. Ngem adda pattapatta dagiti dadduma a daytoy a Valentino ket maysa a Romano a napapatay gapu iti panagkedkedna nga isuko ti kina-Kristianismo a pammati.

Kuna dagiti sabsabali a historiador a ni San Valentino ket maysa a padi iti templo a nabalud gapu ti panangkontrana ti panagturay ni Claudius.

Ngem asino man daytoy, mabalin a pudno nga adda Valentino gapu ti pannakakali dagiti arkeolohista ti katakomba wenno panteon iti babaen ti datar ti nagkauna a simbaan a naidedikar ken ni San Valentino. Idi 496 AD, intuding ni Papa Gelasius ti Pebrero 14 nga aldaw ti pananglagip ken panagdaydayaw iti kinamartir ni San Valentino.

Iti opisial a listaan dagiti sasanto [Martirolohia ti Romano] ti Katoliko a simbaan, nagtalinaed ti Pebrero 14 nga aldaw a panangrambak/pananglagip ken ni San Valentino, ngem gapu ti kinakurang wenno kinakisang ti impormasion maipanggep iti kinatao ken aramidna, naikkat ti pananglaglagip kenkuana iti Kalendario Heneral ti uniberso a liturhia ti venerasion, wenno panangbigbig ti kinasanto idi marebisar daytoy iti tawen 1969.

Nairaman iti lokal a kalendario ti lugar ti Balzan idiay Malta.

Adda pay la dagiti nagtalinaed a nangobserba ti Kalendario iti Ritual ti Romano manipud ti Tridentine Calendar agingga iti tawen 1969 a no sadino a ditoy ti nakarambakan ti umuna a fiesta ni San Valentino agingga iti tawen 1955 idi ipaababa ni Papa Pius XII ti pannakadakamat ti nagan ni San Valentino no maangay ti misa.

Nagtalinaed ketdi a panglaglagip babaen ti Traditionalist Roman Catholics a mayannatup iti otorisasion ni Papa Benedict XVI a motu proprio Summorum Pontificum idi Hulio 7, 2007, a mausar ti General Roman Calendar of 1962 ken ti liturhia ni Papa Juan XXIII a 1962 edition ti Roman Missal, ken, kas Simple a Fiesta babaen ti panangusar ti Traditionalist Roman Catholics ti General Roman Calendar ti 1954.

Ni San Valentino ti Santo a Patron dagiti agtutubo, ayat, dagiti agayan-ayat, naragsak a panagdenna dagiti agasawa, dagiti agayan-ayat a nagtulag iti panagasawa, affianced couples, agay-aywan kadagiti alimbubuyog, dagiti adda nasakitna a kissiw, pannakatalimudaw/agkulipattay, dagiti kablaaw, peste, ken dagiti agbaniaga. Irepresentar iti ladawanna ti tumatayab ken sabong ti rosas.

.

.

.

.

.

VALENTINO: Padi, Martir ken Santo

Rudy Ram. Rumbaoa

samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

#daddumapay #ababaasalaysay #valentino #padi #martir #santo #impormatibo #artikulo #samiweng #ayat #rudyramrumbaoa

[nabulod ti ladawan a nausar]

Baro a Tawen ken Kultura

MAARAMID wenno mapasamak tI Baro a Tawen no agrambak ti maysa a kultura iti maudi a paset ti maysa a tawen ken iti panangrugi ti sumaruno a tawen.

[Ti kultura iturongna/itudona a kas aktibidad a tuladen ti tao. Ken maysa daytoy a symbolic structures [simboliko nga istruktura] a mangipaay iti naisangsangayan ken importante nga aktibidad.

Karaman iti kultura ti arte, pammati ken institusion ti populasion a maipasa iti tunggal henerasion nga aglabas. Naawagan pay ti kultura nga "isu ti dalan ti biag para iti intero a sosiodad."

Iti kultura karaman ditoy ti tignay, moda, lengguahe wenno pagsasao, relihion, ritual, ay-ayam ken ugali a pagtuladan/pagwadan a kas iti linteg ken ti kinadalus ti kababalin, ken ti sistema ti pammati a kas arte.]

Agrambak ti amin-amin a kultura iti Baro a Tawen maibasar iti rukod ti tunggal kalendario ti tawen.

Iti pagilian nga iturayan ti Gregorian calendar, marambakan ti Baro a Tawen iti Enero 1, a daytoy a petsa ti maipagarup ken maibilang a kadakkelan a pasken para kadakuada.

Nagbalinen nga ugali wenno maulit-ulit nga aramiden, a mangrugi ti Roman Calendar Gardens iti umuna nga aldaw ti Marso. Nupay kasta, ti Enero ti gagangay a panagrambak ti konsul dagidi nagkauna a Romano kalpasan a nagtugaw ken nagturayda iti gobierno [ti Roma].

Ngem binaliwan ni Julius Caesar, nagturay iti 47 a tawen a.C., ti sistema ken binukelna ti bukodna a kalendario a naipasurot iti naganna, ti Julian Calendar. Binaliwan ken pinadakkel ni Marco Antonio, konsul iti 44 a.C., idi tiempona ti nadanonanna a klase ti kalendario, kasta met ti inaramid ni Emperador Agustus Caesar idi 8 a.C. ken uray pay ni Papa Gregorio XIII idi tawen 1582-- nga isu ti maar-aramat a klase ti kalendario iti agdama. Mangrugi iti dayta a kalendario ti Enero 1. Adda ugali idi iti Gregorian calendar a marambakan ti rugi ti tawen maipapan wenno mainaig iti relihion kabayatan ti Middle Ages.

Iti panagwaras ti kultura iti akinlaud a pagilian ti sabasabali a paset ti lubong bayat ti 20th century, nagbalin a kaugalian ken uniberso ti petsa nga Enero 1, uray pay dagiti pagilian nga addaan iti bukod a panagrambak ti Baro a Tawen a kas iti Tsina.

Iti agdama, nagbalinen a naindaklan a pasken ti panagrambak ti Baro a Tawen iti sangalubongan. Dagiti dadakkel a siudad iti lubong a kas ti New York, mangrugi ti selebrasion iti bisperas [31] ti Baro a Tawen ket kalpasanna, maisaruno ti awan sardayna a panagpaputok kadagiti nagduduma a klasena ti palpalibbaang.*

.

.

.

.

.

BARO A TAWEN KEN KULTURA

Rudy Ram. Rumbaoa

samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

#baroatawen #kultura #panagrambak #aktibidad #tuladen #simboliko #istruktura #tignay #moda #lenggyahe #pagsasao #relihion #ritual #ayayam #ugali #sistema #pammati #enero1 #panagwaras #pasken #naindaklan #samiweng #ayat #rudyramrumbaoa

[nabulod dagiti ladawan a nausar]

 

NO APAY A MARIKNA TI PUDNO NGA ANAG TI PASKUA ITI FILIPINAS?

SANGAPULO ket dua pay nga aldaw, Paskuan!

Iti sadino man a lugar ti papanam, makita dagiti nadumaduma a klasena a dekorasion ti Paskua, dagiti ayug ti Paskua a maipatayab iti tangatang ken nagkaadu a tattao a mapan aggatang iti supermarkets, malls wenno groceries para ti regalo ken taraon nga agserbi iti kaaldawan ti Paskua.

Kadakami, napatakdermin ti krismas tri a nadekorasionan iti nadumaduma ti marisna a christmas balls ken lights. Nabungon metten dagiti regalo a naipasirok iti christmas tree a para kada tatang ken nanang, manang ken manong, ni ading ken uray pay da lolo ken lola, dagiti kabagian, gagayyem ken am-ammo.

Kaligakuman ti amin iti pamilia ti makakita iti white christmas, ngem kasano, awan met niebe iti Filipinas. Ken uray pay no adda amin dagitoy a dekorasion ken agkakapintas a mabuya a silaw, no saan nga agdedenna ti pamilia iti kaaldawan ti Paskua, kasla man awan ti anagna dagitoy kenka. Kasla eppes a dawa nga awan man ti maiburayna.

Kailiwko ketdi ti Paskua iti Filipinas, iti sidong ti nabati a kabsatko nga adda pay laeng sadiay, dagiti kaannakak, kabagian, gagayyem ken am-ammok. No saludsodem: Ania aya ti espesial a maipanggep ti Paskua iti Filipinas?

Saanmo a marikna ti pudno nga anag ti Paskua agingga a dimo maekspiriensa daytoy iti Filipinas.

Mangrugi iti Disiembre 16 [rugi ti Misa de Aguinaldo] ken agngudo iti Enero 2 wenno 4. No dadduma, yuray dagiti Filipino ti "Three Kings" sakbay a maibaba dagiti christmas decorations.

Makuna ti Filipinas ti kababayagan a pagilian a mangrambak ti Paskua iti intero a sangalubongan.

Iti Disiembre 16, mairugi ti panag-novena iti siam nga agsapa wenno tay makuna a "Simbang Gabi wenno Misa de Aguinaldo." Makipaset ti amin a tao iti amin nga edad, uray no agtawen iti lima wenno limapulo ket lima, baknang wenno pobre-- mapan makipagrambak iti pannakaipasngay ti Mannubbot.

Dagiti dadduma a Filipino, no mabalin, saanda kayat ti agliway ti uray maysa nga aldaw iti pannakimisa ti Misa de Aguinaldo. Pamatian, no makompleto ti pannakimisa manipud iti Disiembre 16 agingga iti 24, maipaay kenka dagiti kalikagummo wenno tarigagaymo iti biag. Mangrugi ti misa iti alas tres media wenno alas kuatro iti nasapa a bigat.

Makita dita dagiti agayan-ayat, ti sibubukel a pamilia a magmagna nga agturong iti simbaan. Wenno dagiti agbabarkada ken aggagayyem, ken uray pay da lolo ken lola. Narruay ken reprep dagiti tao iti uneg ti simbaan. No maminsan, awan ti iitiitan.

Ket apaman a malpas ti misa, sangsangkamaysa nga agiinnunna a mapan iti kalsada nga ayan dagiti magatang a kas ti bibingka, kutsinta, puto bumbong, salabat, arroz caldo, lugaw, hot cocoa wenno kape. Nalamiis met ti klima iti bulan ti Disiembre, nangruna iti nasapa a bigat.

Saan la a dayta, adda met dagiti mapan agpaskua wenno christmas carolers. Ubbing, agtutubo ken uray pay dagiti nataengan agpaskua, mapan bumalaybalay iti tunggal rabii [ken uray pay iti nasapa a bigat kalpasan ti Misa de Aguinaldo] manipud Disiembre 16 agingga iti 24. No napintas ti panagkanta dagitoy, addan kenka a bumalay no mano ti kayatmo nga ited kadakuada. Ti agaun nga ayat manipud iti puso-- kasta ti anagna.

Malagipko ketdi no kasano a rinambakan ti pamiliak ti Paskua, idi mangrugiakon nga agbarito. Dakkel a panagtitipontipon ti inangay ti pamilia iti bisperas ti Paskua. Nairaman ditoy dagiti kasinsin ken asideg a kabagiak.

Kadakami nga ubbing idi, ur-urayenmi iti tengnga ti rabii [ta masansan nga agatendarkami pay nga umuna ti Nasantoan a Misa iti oras ti alas dies]. Kunkuna ngamin idi dagiti natataengan a no maturogka, dimo makita ni Santa Claus. Awan regalom kenkuana.

No dadduma, agkaankami nga umuna sakbay iti tengnga ti rabii. Kalpasan ti pannangan, maluktan dagiti regalo iti eksakto ti oras ti alas dose iti rabii.

Iti family house dagiti dadakkelko iti siudad ti Laoag ti masansan a pakaangayan ti panagtitipon ti pamilia. Maidasar iti lamisaan dagiti nagkaadu ti klasena a taraon a kas iti christmas ham, Filipino spaghetti, lumpia, fruit salads, inapo, adda pay bread, pancit, litson manok wenno baboy ken mainum a kas iti coca-cola wenno pepsi, serbesa, gin, arak ken arak ti basi.

Kalpasan ti panagpiestami kadagiti naidasar a taraon, tunggal pamilia ti agsisinnukat ken manglukat iti regalo. Masapul nga aggigiddan ti pannakalukat dagitoy a regalo. Kalpasanna, agtututongtong dagiti nataengan, agsala wenno agbuya iti telebision dagiti agtutubo ken agay-ayam dagiti ubbing.

No madanonen iti oras ti alas dos media wenno alas tres, agdudungsanton ti amin. Dagiti dadduma, maiturogda iti nagtugawanda a sofa gapu ti bannog ken paksuyda. Adda agawid, adda met agbati.

Ket iti sumuno nga aldaw, agriingkami nga ubbing a nasapa ta ibaondakami dagiti dadakkelmi a mapan bumalaybalay nga agkatok iti ridaw dagiti karruba tapno dawatenmi ti aginaldomi.

Iti bisperas ti Baro a Tawen, kas met ti panagrambakmi iti Paskua, aguraykami agingga a magtengan ti tengnga iti rabii.

Nadumaduma ketdi ti mangngegan a paputok wenno palpalibbaang. Adda dita ti rebentador, triangle, super lolo, kanyon bamboo, kuwitis ken uray pay ti loses.

Dagiti dadduma, iruarda dagiti stereo component sa agpatokarda iti napigsa. Adda mangsindan ti lata wenno galba sa maigalut iti likudan ti bisikleta wenno motorsiklo kalpasanna, guyudenda wenno mapan ipalpalawlaw iti kalsada. Naringgor iti aglawlaw ngem anian a ragsakna! Uray kasano't kapuskol ti asuk manipud kadagiti paputok, arya, manso latta!

Nupay awan niebe iti Filipinas, panagkunak, ditoy pay laeng ti pakariknaan ken pakakitaan no kasano ti karambak ti Paskua no idasig iti sabsabali a pagilian.

Pudno, awan ti niebe, adda pabo ngem manmano, awan ti sub-zero a temperatura ti klima, ngem, naidumduma ken simple a pannakarambak ti Paskua a maibagay kadagiti Filipinos.

Ngem uray no adda amin dagiti taraon ken adu a klasena a selebrasion, saantay' koma a lipatan nga uray sadino ti ayantayo, ti panangrambaktayo iti Paskua, laglagipentayo a ti sentro dagitoy a ragragsak ket maipuon iti pannakaipasngay ni Jesu-Kristo.**

.

.

.

.

.

NO APAY A MARIKNA TI PUDNO NGA ANAG TI PASKUA ITI FILIPINAS?

Rudy Ram. Rumbaoa

samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

#paskua #anag #filipinas #novena #marikna #krismastri #dekorasion #misaaguinaldo #misadegallo #mannubot #threekings #disiembre #taraon #artikulo #impormatibo #tradision #kultura #pamilia #panagkaykaysa #santaclaus #regalo #ayat #pateg #rudyramrumbaoa

[Nabulod ti ladawan a nausar]

 

Utek-Kappi: Apay?

SAANEN a gangannaet dayta a balikas kadatayo. Nagramuten daytoy nga ugali/galad[tayo] a Filipino, iti ballasiw taaw wenno iti mismo a daga a nakayanakan. Ti kinautek-kappi ket bunga/resulta iti nalaus unay a panagimon wenno apal/apas[tayo] nangruna no makitatayo nga adda potensial ti tao nga agrang-ay wenno mangragpat iti arapaapna. Agalikuteg ti panunottayo ngem masaktan ti riknatayo a kas man matagibassit ti nagappuanantayo no isadig iti nagapuanan dayta a tao a rason a tumaud ti ilem. No saan, kas man makalibas a balud iti irurukuas ti panunottayo ti dakes nga apal wenno nangisit a panagem tapno maimameg ti kinatao ti sabali. Saan la a dayta, mabalin pay nga aramaten daytoy a pagkukunsabaan wenno pagsasalisalan ti rikna.

Iladawan ti kinautek-kappi a kas kappi iti uneg ti timba/balde. Ditoy a mailadawantayo no kasano't panagtignay dagiti kappi. No mabasa ti panagwerret ti pampanunotda, maidasig man ti garawda iti pagsasao a "no diak magun-od ti maysa a banag, nangnangruna pay kenka." No panunoten, alisto koma a makalibas dagitoy a kappi iti timba, ngem igawid ti maysa ti sabali no daytoyen ket makapantok iti timba tapno laeng masigurado nga agkammaysada a manglak-am ti padapada nga estado wenno pannakaparigat. Ti analogia daytoy iti ugali/galad ti tao: kayat nga ipababa ti maysa ti sabali gapu ta dina kayat [dayta a tao] ti agballigi. Wenno, adda kadi personal a motibo?

Nawada ketdi a makibinnulig daytoy a termino iti kinaawan sirmata wenno kinaawan panagarapaap para iti masakbayan[na] ken ti sabali, awanan konstraktibo a panagpampanunot nga imbes koma nga adda panagkaykaysa. Iti kaaduanna a mapaspasamak, masansan pay a maaramat daytoy a pagibasaran iti oral nga aspeto ti lengguahe ti maysa nga indibidual ken/wenno komunidad nga agpanggep nga aglibas iti babaen ti pribilehiado a biag; ngem agtalinaed nga aramidnanto latta dayta kadagiti tattao a nakagun-od iti simple a balligi.

Iti napalabas, maipagarup a ti kinautek-kappi ket limitado laeng iti maitudo a puli wenno kameng iti maysa nga etniko a grupo. Ngem napaneknekan a saan. Sapasap. Saanna laeng a seknan ti maymaysa a puli, kultura, edad, nagbedngan [ti maysa ken maysa], relihion, sosial wenno estado ti ekonomia ken/wenno pagilasinan ti kinatao. Mabalin [siguro] a saan a maawagan iti "utek-kappi," ngem itudo ti aramid/aksion iti babaen ti sabali a pangawagan kas iti gura wenno nakaro a di pananggusto [iti maysa a tao] ken/wenno ego [bukod a bagi/amor propio].

Ania aya ngamin ti Utek-Kappi?

Naar-aramaten daytoy a termino ken no namin-adun a daras a naipatarus ti kayatna a sawen, ngem nagbati laeng dagiti saludsod iti imahinasion. Nabuddak ketdi ken nakakaawat a maaramat daytoy a manglapped iti ania man nga opinion a saan a komportable wenno makikaysa iti opinion ti sabali. Ania aya ti eksakto nga utek-kappi? Sadino ti nagramutan wenno naggapuanna? Kasano ken sinot' pakayaplikaranna? Aniat' kayatna nga ipaawat kadagiti Filipino kas maysa a puli, kultura ken ania ti itudona kadatayo ti balikas a nairanta a para iti maysa a realidad ken/wenno kas lingguistiko a representasion daytoy iti direksion ti masakbayan?

Nalawag ketdi ti termino nga utek-kappi a makipagpartisipar ken sirigenna ti negatibo nga opinion, ikeddeng, ken kritikarenna ti maseknan. Masansan met a mangngegtayo ti balikas nga "inggit wenno inggit ka lang." Kayatna a sawen, "apal/apas." Ditoy a maipasngay ti dakes nga apal/panagem kas koma iti panangmulit iti dayaw ti maysa a tao. Mabaliktad ti sentro ti argumento iti kritisismo. Ket agpayso, "ad hominem," wenno palso nga argumento. Iti lohika kayatna a sawen, "panangbalbaliw ti argumento manipud iti isyu mapan iti kinatao ti kadiskutir wenno ti sabali." Wenno maaramat kadi daytoy tapno mapagulimek ti kadiskutir babaen iti di nainkalintegan a panangkritikar?

Bileg ti Motibo

Mausar daytoy imbes a makedngan ti wayawaya ti pannakaawat. No maminsan, ti pannakausar ti termino nga utek-kappi ket kasla no di pay ket maipagarup a limitado gapu iti repertorio wenno masukan-sukat ti pudno a pannakaaramatna. Kayatna ngarud a sawen, adda saludsod/isyu ti motibo. Agpayso nga adda kinapudno ti kinautek-kappi, ngem ti motibo dayta utek-kappi a tao ket mangipaay iti adu a saludsod wenno isyu a rumbeng a masungbatan ken malawlawagan.

Maysa kadi daytoy a wagas tapno mapagulimek ti kritisismo ken agsardeng ti argumento? Mabalin a maysa dayta ti kangrunaan a pakausaranna. Wenno, adda kadi umannatup wenno nainkalintegan a sabali a pakayaplikaranna? Mausar kadi ti negatibo a panagpampanunot a saan ket a mangidalan iti positibo nga aksion kadatayo [Filipino] wenno iti asino man? Adda dagiti umannatup wenno nainkalintegan a pannakausar ti termino ken adda met nakalawlawag a saan a mabalin a mairasonan a kas iti rumbeng a pannakaaramatna.

Mabalin [pay] a mausar ti nainkalintegan a kritisismo ti kinautek-kappi a maisuppiat kadagiti tattao a kimmontra iti uray ania a posision wenno uray ania a sao wenno uray ania a bassit nga impormasion a mabalin a mangdadael iti dayaw/purua ken iti ania man a makita[da] a banag. Iti sabali a pannao, dagitoy dagiti tattao nga adda gurana wenno nakaro a di pananggusto [iti maysa a tao]. Dakes a respeto gapu ta iti kasumbangirna ket ti agsusurot a klase ti mentalidad. Wen, maaramat ti kinautek-kappi gapu ta mailadawan ti husto nga ugali[da] ken no kasano't panangkita iti bukod a bagi. Uray ania a naimbag a damag wenno positibo a trato ti sabali a tao kadakuada, iti panunotda, makedngan iti negatibo ti bukod a balligi ken bagi. No nakaro unay ti kinautek-kappi, ad-adda a bassit-usit ti pateg ti kinatao ken pangibaba ti bukodna a reputasion.

Nupay kasta, no ti kritisismo ket aktual a nabugas wenno addaan-anag ken saan a mangparnuay iti pakaidadanesan ti kapabilidad ken kapasidad ti tao a makarikna ken no daytoy ket lohika, addaan ngarud daytoy a tao iti nangato a probabilidad a saanna nga us-usaren ti kinautek-kappi ngem ketdi simple laeng a nainkalintegan ken mayannatup a kritisismo. Uray pay no kasta, ania man a maaramid a kompleto iti ruar ti nainkalintegan a rebbengen/ipabasol ti kinautek-kappi ket agbanag no ti kritiko ket maisentro iti nakurkurang ngem iti panangpabaknang iti bukod a bagi ken/wenno pannakaidaydayaw, maaddaan iti bileg/turay ken mangsakup iti maysa a banag.

Kayatna ngarud a sawen a ti kinautek-kappi ket dina ipalubos wenno palugodan ti sabali a makaruar iti maysa a situasion/sasaaden wenno dina kayat nga agabante- maragpat dagiti arapaap/kalikagumna gapu ta pagelan wenno lapdanna. Irurumen/idadanesda ketdi tapno agulimek dayta a tao ket agtalinaed iti dayta a kasasaadna idinto agnamnam-ay dagitoy [nga utek-kappi] iti nangato nga estado ti biag ken pannakaidaydayaw.

Kasanot' pannakaatur dagitoy a problema? Kasanotay' a mangigunamgunam [iti pannakasursuro] wenno mangitandudo [ti panagdur-as] tapno mailasin daytoy naalas a mentalidad iti indibidual/komunidad ken tapno iturongnatayo iti positibo a garaw ti panagbiag imbes nga iduronnatayo iti pannakarakrak ti bukod a kinatao? No usigen: no awan panangrespeto iti bukod a bagi ken panagayat a mismo iti kinataotayo, ania't maganabtayo? No ti tao nga addaan iti respeto iti bukod a bagi, iti kasta, agbalin a napudno ken mabalinna a kuna: "Agaramidak kadi iti maysa a banag gapu iti impluensia ti maysa a pasamak?" Wenno kunana: "Apay a nagalistoak a masaktan?" No mairugi amin dagitoy iti kinapudno ken panangamiris iti bukod a bagi, mabalin a daytoy ti umuna a pangal tapno makapantoktayo iti panangsimbalud wenno palab-og ti kinautek-kappi gapu ta adda dakkel a kaipapanan wenno rason wenno motibo ti tunggal gandat, panggep, saludsod, isyu, banag a risuten ken subjeto ti saritaan.

Kuna ti maysa a nalatak a mannurat: "Addan baro a panangbasa iti utek-kappi ita. Imbes a pagtitinnulongan nga ibaba ti kadua, agtitinnulongda a ngumato. No kano baybay-am dagiti kappi iti silulukat a timba/balde, inton subliam, awandan."

Kasta koma iti tao, agtitinnulong a ngumato. Ngem kuna met ti dadduma: "No ana ti madlaw nga apalanda kenka, ilallalom ta kitam no dida matay iti apal!" Kuna pay ti maysa: "Pagsagabaem ida iti apal ta kitaem no di maidagel iti nakana a sakit ti nakem." Sabali laeng ti pasagid: "Ti tumaliaw iti panagtaul, mabuteng iti aso a kabul!"

Ngem kasta a talaga ti tao, saan nga agpapada ti panagpampanunot. Ngem nagpintas koma a mabiag iti puso dagiti agtuturaytayo...apalanda dagiti dadakkel ken babaknang a nasion.

Tsk, tsk. Human nature. Solution: Ignore and stay focused.

.

.

.

.

.

UTEK-KAPPI LATTA: APAY?

Rudy Ram. Rumbaoa

[naipablaak ti artikulo iti maysa a pagiwarnak dagiti Filipino iti Maui

samiwenghkenayatnirduy.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

 

Malagip ti Pannakaipatli Dagiti Tao ti Asia [ken Filipinas] iti Memorial Day

Taldiap: Malagip ti Pannakaipatli Dagiti Tao ti Asia [ken Filipinas] iti Memorial Day

RINAMBAKAN latta dagiti umili ti America ti Memorial Day idi 1944 uray no makigubgubat pay laeng ti Estados Unidos. Iti beddengna ti Europe, nakasagana ti tropa ti America ken ti kaalliadona a pagpagilian nga agbaba iti aplaya ti Pransia tapno mairugi ti pannakawayawaya ti Yoropa. Kinapudnona, napasamak ti panag-landing dagiti Allied Forces iti Normandy idi Hunio 6, 1944. Nupay napigsa ti depensa ti Nazi Army, saan nga asi-asi ti alisto a pannakagun-od ti balligi dagiti Allied Forces. Nakompirmaran ti Holocaust kalpasan ti sumagmamano a bulan kas bunga ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan.

Adu idi dagiti umili ti America ti saan a makaammo nga adda bukod a bersion ti Asia iti Holocaust. Daytoy a bersion iti pannakaipatli dagiti tattao iti Asia ti nangyeg iti napait, nasakit ken di malipatan a rekuerdo saan laeng kadagiti Asia-Americans ngem uray pay ti mismo a ramut ken dadduma pay a makipagili a minoridad nga Americano.

Nasurok a 39 milion a Tsino ti pimmusay kas resulta iti kinadamkes ti pagilian a Japan bayat ti WWII. Adda met maipagarup nga 6 milion a Koreano ti nagpukaw kas resulta iti kinaagresibo ti Japan. Kasta met a napasamak ti pannakaipatli dagiti tattao iti Filipinas bayat ti kabara ti gubat.

Ti pakasaritaan iti pannakaipatli dagiti "Filipino-Americans" wenno Fil-Ams ket nagtalinaed a saan a nailatak wenno naibutaktak kadagiti Americano. Iti suma total a populasion nga 18 milion, mapapati nga adda "maysa a milion a Filipinos" iti pimmusay iti gubat. Kaaduan kadagitoy maysa a milion a pimmusay ket makipagili a Filipinos iti America- pimmusayda bayat iti pannakidangadangda para iti demorasia ken iti interes ti Estados Unidos.

Nairaman a pimmusay iti kinadangkok daytoy a gubat ti 6 a milion a Judio idiay Yoropa. Saan amin pimmusay a Judio ket American nationals. Ngem nagun-od kadi dagiti Filipinos uray koma laeng sangkabassit nga atension ken simpatia nga impaay ti America ken ti media kadagiti Judio? Nagun-od kadi ti Filipinas uray pay koma 3 a porsiento iti tulong ti militar ken pangpinansial nga it-ited ti Estados Unidos iti Israel iti tunggal tawen? Ti pannakatay ti 1 milion nga American nationals iti Filipinas bayat ti gubat ket rebbengna nga ikkan iti atension ti media ken dagiti politiko ti America. Gapuna a nagtultuloyto latta ti nakas-ang, napait ken di mailiwliwag a sakit ti nakem dagitoy naulila a pamilia. Kadakuada, nagtalinaed a bangungot a rekuerdo iti pannakaipatli dagiti Filipino-Americans a patpatgenda.

Kadagiti nakalasat ti gubat, nagtultuloy latta met ti rekuerdo a kasla dagum ti plaka iti kanayon ken agsubli-subli a pannakapatokar iti isu met laeng a sonata ti kalman. Agpapan ita, ti kinabannuar dagitoy a soldado nga Fil-Ams a nakirinnupak kadagiti kabusor ket nagtalinaed a nalipatan ken nabaybay-an.

Sagudayen iti "Supplementary Appropriation Rescission Act" nga impasa ti Kongreso ti America idi 1946, makuna a saan a nairaman dagiti soldado a Fil-Ams iti serbisio nga impaayda iti gubat "kas maipamatmat a serbisio iti militar ti Estados Unidos." Iti isu met la a linteg, dagiti soldado a Filipino a daksanggasat a pimmusay wenno nasugatan bayat ti gubat ket mabigbig ken maibilangda koma a kameng ti militar ti Estados Unidos.

Saan pay a nabayadan amin ti militar ti Estados Unidos dagiti beterano nga Americano nga addaan iti ramut a kina-Filipino ti sueldo para iti uppat a tawen a serbisio [iti gubat] a naipaayda. Naibasar iti pagannurotan, nabayadan dagitoy a Filipinos a kameng ti militar ti Estados Unidos iti kagudua laeng a sueldo no maikompera iti sibubukel a sueldo nga inawat dagiti soldado ti America idinto a sangsangkamaysada a nakirinnupak kontra kadagiti kabusor.

Iti sabali a bangir, binayadan ti gobierno ti America dagiti Japanese-Americans iti $20, 000 tunggal tao kas kompensasion iti inaramidda nga immoral internment. Pinagbalin ti Japan iti panangsakupda ti pagilian a Filipinas kas maysa ken dakkel a kampo a pagitabonan kadagiti bangkay. Adda nasurok nga 200,000 a Filipino American nationals ti nakirinnupak kontra kadagiti kabusor gapu laeng iti nagan ti America. Ngem kalpasan ti Victory Day idi Setiembre 2, 1945, agur-uray agingga ita, piman, dagitoy a soldado a Filipinos ti America iti awatenda a benepisio a naikari kadakuada.

Idi 1990, nangipauna ti US iti bassit a gatad nga agpaay iti problema dagitoy a Filipino nationals ti WWII. Nupay pinirmaan ni sigud a Presidente George H. Bush ti naisingasing a paglintegan a maisubli kadakuada ti inkari ni Pres. Franklin D. Roosevelt a mamagbalinda nga American citizens. Nairugi daytoy a proseso kadagiti lumakayen a beterano a Filipinos ti gubat tapno mabigbig ti pannakipagilida iti America idi 1990, ngem pinawilan ti Immigration and Naturalization Service [INS] a maala dagiti assawa ken annak dagitoy a beterano a makipagnaed kadakuada. Saanda pay a mapalubosan nga agawat iti benepisio nga aw-awaten ti sabali nga American veterans. Ngarud, daytoy a problema ket nagtultuloy latta.

Ad-adda la ngarud ti imon dagitoy a Fil-Ams idi palubosan ti Estados Unidos ti nganngani amin a Judio a Ruso iti insigida nga ipapanda iti America kalpasan ti pannakarpuog ti Soviet Union idi 1989. Pinalubosan pay ti INS ti dakkel a bilang dagiti Judio a Ruso a napan iti US a saanen a nagdalan iti immigration quotas ken waiting periods. Dagitoy a Judio a Ruso ti dandani saan a makapagsao iti ingles. Ngem no utoben ken panunoten, nasirsirib nga adayo nga amang dagiti Filipinos ta isuda ti makuna a kaaduan nga americanized, English speaking Asians, ken nakipagili iti Estados Unidos manipud pay idi 1899 agingga iti Hulio 4, 1946.

Iti bilang dagiti Fil-Ams a tallo a milion [wenno nasursurok pay], maysa daytoy a pangrugian ken pakakitaan iti mas-organisado ken panagkaykaysada nga agdur-as. Dagiti Fil-Ams iti komunidad ti maibilang ita a maikadua a kaaduan [no di pay ket isu ti umuna] ti bilang dagiti agbutos iti Asian-American voting population. Nupay ikonsidera laeng ti sabali a puli dagiti Fil-Ams a kas minoridad a modelo.

Ngem maipaayto pay ngata iti hustisia kadagiti nagbalin a biktima ti gubat ken iti pannakaipatli dagiti adu a Filipino-Americans? Agingga a di tumpuar ti lawag iti sipnget, nakabaludto latta dagiti arapaap iti agtultuloy a panangnamnama ngem in-inut metten a mapukaw agingga a pumusay iti kinalakay dagitoy a Fil-Ams veterans. 

.

.

.

.

.

TALDIAP: MALAGIP TI PANNAKAIPATLI DAGITI TAO TI ASIA [KEN FILIPINAS] ITI MEMORIAL DAY

Rudy Ram. Rumbaoa

samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

 

Fly Trap Plants

Oppss! Dika umisem ti kasta ta saan a kas ti nagrehistro iti panunotmo dayta, kompad.

FLY TRAP Plants ti nagan ti mula. Ammom itan. 

No apay a napanaganan iti Fly Trap, kompad? Kastoy ngay, ne. No masulisog dagiti insekto a sumrek gapu ta maangotda ti nasam-it a tubbog ti mula, matnagda iti uneg ket dida pulos makaruar ta agserra ti kalubna. Ngalngalen ket kanen ti mula dagiti sumrek tapno agbalin a babassit dagitoy ket al-alisto a matunaw agingga a tilmonenna ida nga ipababa. 

Kastoy met laeng ti Venous Fly trap plants.

.

.

.

.

.

Ti La Adda, No.193

Fly Trap Plants

Rudy Ram. Rumbaoa

samiwengkenayatnirudy.blogpot.com

[Nabulod ti ladawan a nausar]