Utek-Kappi: Apay?

SAANEN a gangannaet dayta a balikas kadatayo. Nagramuten daytoy nga ugali/galad[tayo] a Filipino, iti ballasiw taaw wenno iti mismo a daga a nakayanakan. Ti kinautek-kappi ket bunga/resulta iti nalaus unay a panagimon wenno apal/apas[tayo] nangruna no makitatayo nga adda potensial ti tao nga agrang-ay wenno mangragpat iti arapaapna. Agalikuteg ti panunottayo ngem masaktan ti riknatayo a kas man matagibassit ti nagappuanantayo no isadig iti nagapuanan dayta a tao a rason a tumaud ti ilem. No saan, kas man makalibas a balud iti irurukuas ti panunottayo ti dakes nga apal wenno nangisit a panagem tapno maimameg ti kinatao ti sabali. Saan la a dayta, mabalin pay nga aramaten daytoy a pagkukunsabaan wenno pagsasalisalan ti rikna.

Iladawan ti kinautek-kappi a kas kappi iti uneg ti timba/balde. Ditoy a mailadawantayo no kasano't panagtignay dagiti kappi. No mabasa ti panagwerret ti pampanunotda, maidasig man ti garawda iti pagsasao a "no diak magun-od ti maysa a banag, nangnangruna pay kenka." No panunoten, alisto koma a makalibas dagitoy a kappi iti timba, ngem igawid ti maysa ti sabali no daytoyen ket makapantok iti timba tapno laeng masigurado nga agkammaysada a manglak-am ti padapada nga estado wenno pannakaparigat. Ti analogia daytoy iti ugali/galad ti tao: kayat nga ipababa ti maysa ti sabali gapu ta dina kayat [dayta a tao] ti agballigi. Wenno, adda kadi personal a motibo?

Nawada ketdi a makibinnulig daytoy a termino iti kinaawan sirmata wenno kinaawan panagarapaap para iti masakbayan[na] ken ti sabali, awanan konstraktibo a panagpampanunot nga imbes koma nga adda panagkaykaysa. Iti kaaduanna a mapaspasamak, masansan pay a maaramat daytoy a pagibasaran iti oral nga aspeto ti lengguahe ti maysa nga indibidual ken/wenno komunidad nga agpanggep nga aglibas iti babaen ti pribilehiado a biag; ngem agtalinaed nga aramidnanto latta dayta kadagiti tattao a nakagun-od iti simple a balligi.

Iti napalabas, maipagarup a ti kinautek-kappi ket limitado laeng iti maitudo a puli wenno kameng iti maysa nga etniko a grupo. Ngem napaneknekan a saan. Sapasap. Saanna laeng a seknan ti maymaysa a puli, kultura, edad, nagbedngan [ti maysa ken maysa], relihion, sosial wenno estado ti ekonomia ken/wenno pagilasinan ti kinatao. Mabalin [siguro] a saan a maawagan iti "utek-kappi," ngem itudo ti aramid/aksion iti babaen ti sabali a pangawagan kas iti gura wenno nakaro a di pananggusto [iti maysa a tao] ken/wenno ego [bukod a bagi/amor propio].

Ania aya ngamin ti Utek-Kappi?

Naar-aramaten daytoy a termino ken no namin-adun a daras a naipatarus ti kayatna a sawen, ngem nagbati laeng dagiti saludsod iti imahinasion. Nabuddak ketdi ken nakakaawat a maaramat daytoy a manglapped iti ania man nga opinion a saan a komportable wenno makikaysa iti opinion ti sabali. Ania aya ti eksakto nga utek-kappi? Sadino ti nagramutan wenno naggapuanna? Kasano ken sinot' pakayaplikaranna? Aniat' kayatna nga ipaawat kadagiti Filipino kas maysa a puli, kultura ken ania ti itudona kadatayo ti balikas a nairanta a para iti maysa a realidad ken/wenno kas lingguistiko a representasion daytoy iti direksion ti masakbayan?

Nalawag ketdi ti termino nga utek-kappi a makipagpartisipar ken sirigenna ti negatibo nga opinion, ikeddeng, ken kritikarenna ti maseknan. Masansan met a mangngegtayo ti balikas nga "inggit wenno inggit ka lang." Kayatna a sawen, "apal/apas." Ditoy a maipasngay ti dakes nga apal/panagem kas koma iti panangmulit iti dayaw ti maysa a tao. Mabaliktad ti sentro ti argumento iti kritisismo. Ket agpayso, "ad hominem," wenno palso nga argumento. Iti lohika kayatna a sawen, "panangbalbaliw ti argumento manipud iti isyu mapan iti kinatao ti kadiskutir wenno ti sabali." Wenno maaramat kadi daytoy tapno mapagulimek ti kadiskutir babaen iti di nainkalintegan a panangkritikar?

Bileg ti Motibo

Mausar daytoy imbes a makedngan ti wayawaya ti pannakaawat. No maminsan, ti pannakausar ti termino nga utek-kappi ket kasla no di pay ket maipagarup a limitado gapu iti repertorio wenno masukan-sukat ti pudno a pannakaaramatna. Kayatna ngarud a sawen, adda saludsod/isyu ti motibo. Agpayso nga adda kinapudno ti kinautek-kappi, ngem ti motibo dayta utek-kappi a tao ket mangipaay iti adu a saludsod wenno isyu a rumbeng a masungbatan ken malawlawagan.

Maysa kadi daytoy a wagas tapno mapagulimek ti kritisismo ken agsardeng ti argumento? Mabalin a maysa dayta ti kangrunaan a pakausaranna. Wenno, adda kadi umannatup wenno nainkalintegan a sabali a pakayaplikaranna? Mausar kadi ti negatibo a panagpampanunot a saan ket a mangidalan iti positibo nga aksion kadatayo [Filipino] wenno iti asino man? Adda dagiti umannatup wenno nainkalintegan a pannakausar ti termino ken adda met nakalawlawag a saan a mabalin a mairasonan a kas iti rumbeng a pannakaaramatna.

Mabalin [pay] a mausar ti nainkalintegan a kritisismo ti kinautek-kappi a maisuppiat kadagiti tattao a kimmontra iti uray ania a posision wenno uray ania a sao wenno uray ania a bassit nga impormasion a mabalin a mangdadael iti dayaw/purua ken iti ania man a makita[da] a banag. Iti sabali a pannao, dagitoy dagiti tattao nga adda gurana wenno nakaro a di pananggusto [iti maysa a tao]. Dakes a respeto gapu ta iti kasumbangirna ket ti agsusurot a klase ti mentalidad. Wen, maaramat ti kinautek-kappi gapu ta mailadawan ti husto nga ugali[da] ken no kasano't panangkita iti bukod a bagi. Uray ania a naimbag a damag wenno positibo a trato ti sabali a tao kadakuada, iti panunotda, makedngan iti negatibo ti bukod a balligi ken bagi. No nakaro unay ti kinautek-kappi, ad-adda a bassit-usit ti pateg ti kinatao ken pangibaba ti bukodna a reputasion.

Nupay kasta, no ti kritisismo ket aktual a nabugas wenno addaan-anag ken saan a mangparnuay iti pakaidadanesan ti kapabilidad ken kapasidad ti tao a makarikna ken no daytoy ket lohika, addaan ngarud daytoy a tao iti nangato a probabilidad a saanna nga us-usaren ti kinautek-kappi ngem ketdi simple laeng a nainkalintegan ken mayannatup a kritisismo. Uray pay no kasta, ania man a maaramid a kompleto iti ruar ti nainkalintegan a rebbengen/ipabasol ti kinautek-kappi ket agbanag no ti kritiko ket maisentro iti nakurkurang ngem iti panangpabaknang iti bukod a bagi ken/wenno pannakaidaydayaw, maaddaan iti bileg/turay ken mangsakup iti maysa a banag.

Kayatna ngarud a sawen a ti kinautek-kappi ket dina ipalubos wenno palugodan ti sabali a makaruar iti maysa a situasion/sasaaden wenno dina kayat nga agabante- maragpat dagiti arapaap/kalikagumna gapu ta pagelan wenno lapdanna. Irurumen/idadanesda ketdi tapno agulimek dayta a tao ket agtalinaed iti dayta a kasasaadna idinto agnamnam-ay dagitoy [nga utek-kappi] iti nangato nga estado ti biag ken pannakaidaydayaw.

Kasanot' pannakaatur dagitoy a problema? Kasanotay' a mangigunamgunam [iti pannakasursuro] wenno mangitandudo [ti panagdur-as] tapno mailasin daytoy naalas a mentalidad iti indibidual/komunidad ken tapno iturongnatayo iti positibo a garaw ti panagbiag imbes nga iduronnatayo iti pannakarakrak ti bukod a kinatao? No usigen: no awan panangrespeto iti bukod a bagi ken panagayat a mismo iti kinataotayo, ania't maganabtayo? No ti tao nga addaan iti respeto iti bukod a bagi, iti kasta, agbalin a napudno ken mabalinna a kuna: "Agaramidak kadi iti maysa a banag gapu iti impluensia ti maysa a pasamak?" Wenno kunana: "Apay a nagalistoak a masaktan?" No mairugi amin dagitoy iti kinapudno ken panangamiris iti bukod a bagi, mabalin a daytoy ti umuna a pangal tapno makapantoktayo iti panangsimbalud wenno palab-og ti kinautek-kappi gapu ta adda dakkel a kaipapanan wenno rason wenno motibo ti tunggal gandat, panggep, saludsod, isyu, banag a risuten ken subjeto ti saritaan.

Kuna ti maysa a nalatak a mannurat: "Addan baro a panangbasa iti utek-kappi ita. Imbes a pagtitinnulongan nga ibaba ti kadua, agtitinnulongda a ngumato. No kano baybay-am dagiti kappi iti silulukat a timba/balde, inton subliam, awandan."

Kasta koma iti tao, agtitinnulong a ngumato. Ngem kuna met ti dadduma: "No ana ti madlaw nga apalanda kenka, ilallalom ta kitam no dida matay iti apal!" Kuna pay ti maysa: "Pagsagabaem ida iti apal ta kitaem no di maidagel iti nakana a sakit ti nakem." Sabali laeng ti pasagid: "Ti tumaliaw iti panagtaul, mabuteng iti aso a kabul!"

Ngem kasta a talaga ti tao, saan nga agpapada ti panagpampanunot. Ngem nagpintas koma a mabiag iti puso dagiti agtuturaytayo...apalanda dagiti dadakkel ken babaknang a nasion.

Tsk, tsk. Human nature. Solution: Ignore and stay focused.

.

.

.

.

.

UTEK-KAPPI LATTA: APAY?

Rudy Ram. Rumbaoa

[naipablaak ti artikulo iti maysa a pagiwarnak dagiti Filipino iti Maui

samiwenghkenayatnirduy.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

 

TI SABONG A SAMPAGUITA KEN LILY NI GREGGY

NAMARIS ti nagrugian a pakasaritaan ti ayan-ayat da Greggy ken Sabong.

Maysa nga ili iti abagatan a paset ti Ilocos ti nagtaudan ken dimmakkelanda. Nupay aginnadayo ti pagtaengan iti tunggal maysa, saan a dayta ti tubeng ta dita a naipasngay ken naabel ti nalayog nga arapaap a kalikagumanda iti biag. Manipud elementaria agingga iti high school, nagbalinda a "childhood sweethearts." Sa la napugsat daytoy a kinadekketda idi nagkolehioda. Ditoy a nagsina ti dalanda. Napan nagbasa ni Sabong idiay Manila, idinto a nabati ni Greggy iti Ilocos.

Idi napan ni Greggy idiay Hawaii gapu ta pinetisionan dagiti nagannakna, dimmakkel ti giwang ti nagbaetanda ken ni Sabong. Nagluas ni Greggy a nagpa-Hawaii a saan a nagpakada ken ni Sabong ta mannarimaan idi nga agbasa idiay Manila. Nagkari ketdi a subliananna ni Sabong idi nakastreken iti pagtrabahuan a kas housekeeping ti maysa a hotel iti Maui. Surat ti nagbalin a rangtay ti komunikasionda. Ket babaen iti tunggal koreo a maawat ni Greggy, nabang-aran ti barukong ken naep-epan ti napalus nga iliwna ken ni Sabong. Saan a nagbakasion agingga a nagbayag iti trabahona.

Kasta unay ti ragsak ni Greggy idi palubosan ti pagtrabahuanna ti umuna a bakasionna. Nganngani dua a tawen a nagibtur a dina nakita ni Sabong, saan a magawidan ni Greggy ti nagpaiduma a rag-o ti pusona idi makitana manen ti dati a kinaubingan ken kaayan-ayatna. Ta malaksid a pimmintas uray makuna a probinsiana ni Sabong, pimmudaw-- ken awan pay ti asawana. Dinayaw ken rinaem ni Greggy ta iti laksid ti kabayagda a saan a nagkita, saan a napanunotan ni Sabong ti nagasawa. Narikna ni Greggy a kasla naireserba ti puso ni Sabong a para kenkuana. Mamati pay a ni Sabong ti agbalin a kapisi ken kasimpungalanna iti agnanayon-- iti rigat ken gin-awa.

Nagdaton ken ni Sabong-- iti maikadua a gundaway. Inlawlawagna no apay a saan a nagpakada idi sakbay a napan idiay Hawaii. Nagpudno ketdi a ni Sabong pay lang ti agikut iti pusona. Ni Sabong ti bugas ken sungbat dagiti arapaapna. Ni Sabong ti dati a sampaguita a sinibuganna ti ayat ken pammateg iti hardin ti pusona.

Namrayan laeng nga immisem ni Sabong, ta uray isu, adda pay la 'di dati a riknana ken ni Greggy. Kayat ni Sabong nga ammuen no daytoy a Greggy nga agdatdaton kenkuana ita ti dati a Greggy nga am-ammona idi sakbay a nagpa-Hawaii. No natarnaw ken pagtalkan dagiti balikasna. No napudno dagiti aramidna. Kayatna nga iparikna ken ni Greggy a saan a gapu ta balikbayan daytoy, mamati a dagus kenkuana.

Ngem saan a kabaelan ni Sabong nga ulboden ti pudno nga ibagbaga ti pusona. Patienna ketdi a daytoy a Greggy ti dati a kinaubingan ken nagdammuanna a nakariknaan iti umuna nga ayat nga agingga ita, adda pay laeng a nakaitalimeng iti pusona. Inawatna ti ayat ni Greggy, ngem pinagkarina a dinanto koma saktan ti riknana.

Idi nakasubli ni Greggy iti Hawaii kalpasan ti kasarda ken ni Sabong iti hues idiay Filipinas, inukkonna a dagus dagiti nasisita a dokumento a kasapulan iti petision ni baketna. Saan pay idi nga US citizen ni Greggy. Ket tapno saan a matektekan ni Sabong, kiniddawna ken Greggy a no mabalin, mapan pay la idiay Hong Kong tapno agtrabaho kas domestic helper bayat ti panagurayna. Ngem saan a pinatgan ni Greggy ti kiddaw ni Sabong. Pambar ni Greggy a makaanayen ti mateggedanna iti maipaw-itna ken ni Sabong.

Saan a nagpilit ni Sabong. Kinaagpaysuananna, agamak la ni Greggy a mangpalubos ta malaksid a nagaget, kalaslasbangan pay ni Sabong. Amangan kunana no adda ketdi sabali a makasirpat ken ni baketna. Sa maysa pay, awan ti anakda.

Ngem dimteng ti dakkel a pannakasuot ni Greggy idi naam-ammona ni Lily iti maysa a nalatak a Filipino store iti Maui. Naenganyo ni Greggy iti kinaseksi ni Lily, addaan ti dua nga annak ken diborsiada iti asawa a nangala kenkuana iti Hawaii. Agtawen ni Lily iti kuarenta otso idi nagsinada ti lakayna. In-inauna iti innem a tawen ken ni Greggy. Kas met kadagiti dadduma a babbai a nailiw-an iti kinataer, kinalaing nga agsao ken kinatayag ni Greggy, saan a mailinged nga adda panaggusto ni Lily kenkuana.

Inaldaw-aldaw idi a mapan agistambay iti nasao a Filipino store tapno makitana ni Lily. Gapu ti daytoy, in-inut a nagsuek ken nagkulpa ti prinsipio nga imetna ket naalas-as iti panunotna ti balikas a kari. Kasla nagango a bulong ni Greggy a naregreg iti sakaanan ni Lily tapno agkurno ken agrukbab kenkuana. Nalipatanna ni Sampaguita. Nagarem ken ni Lily. Naginnasideg ti rikna agingga nga adda nagkinnaawatanda. Ditoy a nagari ti kinarukop ni Adan-- naiteppang! Nasulisog ni Greggy.

Naammuan dagiti nagannak ni Greggy daytoy nga inaramidna. Binilinda a maputed ti relasionna ken ni Lily. Ngem nailumlomen ni Greggy iti kasla pitak nga awis a sulisog ni Lily. Naikarunokonen iti bunganga ti limdo-- ti mabalinna a pagbabaywan iti kamaudianan. Saanna nga inkankano dagiti nagannakna. Inyagawa ketdi ni Greggy. Arigna a kasla maysa nga alimbubyog a nagsisip iti diro ken nangsay-op ti agadiwara a banglo ni Lily. Nagpiesta iti derrep ti lasag.

Di mabayag, nagkitakit a mangpirma iti Affidavit of Support ti petision ni baketna. Imbabawina ti panangalana ken ni Sabong. Iti daytoy a rason ni Greggy, ammo dagiti nagannakna ti makagapu. Pinilitda a pirmaan ni Greggy dagiti dokumento, ngem dina pulos kayat. Gapuna a nakitulag dagiti nagannakna kenkuana, a no pirmaanna dagiti dokumento, uray ti kaykayatna nga aramiden ken papanan. Naallukoyda ni Greggy. Nagpirma.

Asi ti immapay kadagiti nagannak ni Greggy iti nagbanagan ni Sabong. Ket idi napirmaanen ni Greggy dagiti dokumento a maisumite iti Immigration and Naturalization Services, isudan a mismo ti nangituloy dagiti nabatbati pay nga addang ti pannakapetision ni Sabong.

Agarup lima a tawen a naguray sakbay a napan ni Sabong iti Hawaii. Ni Greggy ti immuna a sinapulna. Ditoy a nagpudno dagiti katuganganna. Imbagada a nabayagen nga awan ni Greggy iti poderda. Kunada a manipud naam-ammona ni Lily, napanna sinurot ken dinennaan idiay Big Island. Inlawlawagda no apay a naaramidda ti nagulbod tapno di masaktan ti rikna ni Sabong. Naarakup ni Sabong dagiti katuganganna gapu ta maawatanda ti situasionna. Binay-anda a nangibulos ti sakit ti nakemna. Nakipagriknada.

Nagpa-Maui a dagus ni Greggy idi naammuanna ti kaadda ni Sabong. Ngem iti kaunaan a gundaway a panagsarang dagiti agasawa, limmidem ti dati a naisem ken naragsak a rupa ni Sabong idi ibaga ni Greggy ti gagarana kenkuana. Kayat ni Greggy a pirmaan ni Sabong ti papel a nakailanadan ti panagdiborsioda, ngem saan a kayat ni Sabong. Nagpungtot ken pinangtaan ni Greggy a padeportarna daytoy. Nagkebba ni Sabong iti nangngena. Nagbuteng. Kapilitan a pinirmaanna ti divorce paper, ngem yik-ikkis iti kaungganna ti sakit ti nakemna. Nagtaray ni Sabong iti kuarto sana inrikep ti ridaw. Saannan a nalapdan ti panagarimasa dagiti luana. Binay-anna a nagtedted. Dinanogdanogna ti barukongna.

NAGLABAS ti sumagmano a bulan, ti problema ni Greggy ti insaruno a trinatar dagiti nagannakna. Ngamin ibilangda a datdatlag ti mapaspasamak ken ni Greggy. Dida maawatan no apay a kellaat a nagbalin a kastoy ti ugali ken kinataona. Iti takder, langa ken salun-at ni Greggy, awan ti ammo dagiti nagannakna a sakitna. Gapu ti daytoy a misterio a nagbanagan ni Greggy, nagpayuman dagiti nagannakna kadagiti am-ammo ken papagayamda no ania ti rumbeng nga aramidenda.

Idi damo, kinatawaanda laeng ti singasing ti maysa a pagayamda a padasenda a pataladuan amangan no adda nangpakan wenno mangay-ayam iti kinatao ni Greggy. Iti ababa a pannao, amangan no "natamay wenno nakulam."

Iti agdama a panawen a modernon ti teknolohia nga ar-aramaten a ramit ti medisina, saan a mamati dagiti nagannak ni Greggy nga adda pay la kasta-- nangruna iti Hawaii. Ngem idi agangay, nautobda nga awan ti dakesna no padasenda.

Kuna ti mannalado nga adda naigamer iti taraon nga impauneg ni Greggy. Kayatna a sawen, nailibas a nalaokan ti taraon a kinnan ni Greggy a dina napuotan manipud iti tao nga adda bileg wenno anting-antingna nga agaramid iti daytoy a benneg. Gapuna a tengngel ti nagaramid ti amin a tignay, panunot ken ugali ni Greggy. Ngem pinanamnama ti mannalado nga agsublinto met laeng ti dati a simbeng ti panunot ken kinatao ni Greggy apaman nga agmawmaw ti bisa ti gayuma a naipaunegna. Ken nagkari ti mannalado a kontraenna ti dakes nga aramid.

Pudno ti kuna ti mannalado, arigna a nailibay ni Greggy iti nabayag a pannaturog-- nakariing iti kinapudno idi nagmawmawen ti bisa ti gayuma. Narikna ni Greggy ti bang-ar iti bagi ken panunotna. Ngem nagmalanga idi no apay nga adda iti Big Island imbes nga iti Maui. Ket kasta unay ti siddaawna idi saanna payen malasin ti rupana iti sarming gapu ti panagtubo ken kinaraber ti barbasna. Imres ti bagina sa pimmugot. Nagbalaw. Awan a pulos ti malagipna.

Inkeddeng ni Greggy nga agsubli iti Maui-- tapno subliananna ni Sabong. Dumawat iti pammakawan. Uray kadagiti nagannak ken kakabsatna, agpakawan kadakuada gapu ti aramid a nakaibabainan ti pamilia. Agbabawi. Awatenna ti aniaman a pannusa nga ipatawda kenkuana. No dayta ti kaibatogan ti basolna, awatenna.

Tinawaganna a dagus ti maysa a kabsatna tapno tulonganna nga agawid. Saan a nagtaktak daytoy a kabsatna ket isu payen a mismo ti napan idiay Big Island tapno yawidna ni Greggy.

"NAPUKAW daytoy nga anak, ngem kitaenyo-- nagsubli. Natay idi, ngem kitaenyo- nagungar!" indirdir-i ti pamilia ni Greggy gapu ti ragsakda iti panagsublina iti sidongda. Nagragrag-o ti pamilia ni Greggy malaksid laeng ken ni Sabong.

Manipud idi linibasan ni Greggy ni Lily, awan metten ti damagna kenkuana. Kinapudnona, awan ti malagip ni Greggy no apay a nakadanon iti Big Island. Ngem para kenkuana, saannan a kayat a lagipen ti napalabas. Kayatna ketdi nga urnosen ti problemana ken ni Sabong. Sulnitan dagiti adu nagkuranganna.

Ngem pinarigat ketdi ni Sabong ni Greggy. Naig-iget a pannubok ti impatawna kenkuana. Arigna a nangrugi manen a nagarem ni Greggy-- wen, iti maikatlo a gundaway. Awan ti maaramid ni Greggy no di agkurno ken agtungpal iti pagayatan ni Sabong. Baliktad ti situasion ita, naturturayen ni Sabong.

Tallo a bulan a nagtutuok ni Greggy kadagitoy a pannubok ni Sabong. Inan-anusanna. Narigrigat nga amang a pannubok ngem dagiti immuna. Ket iti umuna a gundaway a mapasamak iti biag ni Greggy, insukona ti bandera ti kinalalakina. Nagparintumeng iti sakaanan ni Sabong tapno dawatenna ti pammakawanna. Dinamagna no ania pay dagiti banag a dina naaramid tapno maliwliwa ti pimmamulinawen a puso ni Sabong ken tapno agngudo metten ti pannakasuotna. Impeksana ti panagbabawina.

Yad-adda koma pay ni Sabong a parigaten ni Greggy, ngem nalunag ti pusona. Dina kayat a makita ken marikna ti panagrigat ti lalaki a nangipaayanna ti napudno nga ayatna. Ta uray sinaktan ni Greggy, ammona ti mamakawan. Gapuna a simple ti nagbalin a sungbat ken kondisionna-- "ti panangikallaysa ni Greggy kenkuana iti simbaan."

NASUROK a sangapulo a tawen ti napalabas manipud nagkasar da Greggy ken Sabong iti hues idiay Filipinas, naragsak ti pamilia a binangonda iti laksid dagiti agsasamusam ken agsusukot a pannubok a dimteng iti biagda. Adda metten tallo nga annakda-- dua a babbai ken maysa a lalaki. Ket para kadagiti nagannak ni Greggy a nagan-anus, nagsakripisio ken nagtured a bimmallaet tapno malinteg ti problema ken maiturong iti umno a dana ti pagsayaatan dagiti agasawa, balligi ti nagbalin a resulta. Adda naurayda a kasukatna: "ragsak, urnos ken kappia saan laeng nga iti biang da Greggy ken Sampaguita no di pay ket ti sibubukel a pamilia." Kadakuada, naragsakda ita nga agaywan kadagiti appokoda.

Kuna dagiti nagannak ni Greggy, "Ad-adda nga umatibuor ti banglo ti sampaguita iti kinalinak ti rabii, ngem ti nalaylay a lily a mangrugin nga agbungsot a mayanud iti naapres a karayan."*

.

.

.

.

.

TI SABONG A SAMPAGUITA KEN LILY NI GREGGY

Rudy Ram. Rumbaoa

samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

*Immuna a naipablaak iti nagsardengen nga FIL-AM Observer ti Maui idi 2oo9 [2oo9]

[nabulod dagiti ladawan a nausar]

Saan Pay Met La Siguro a Naladaw, Aya?

AY, nagalisto ti panawen a maluom! Nadanonan iti ungto ti tawen ket di malibak, adda segga ken gagar ti panaguraytayo iti isasangbay ti Baro a Tawen.

Iti damo nga itatapog ti umuna nga aldaw ti tawen, masirayantayo koma ti raya ti namnama ket maikawes kadatayo ti baro a kinatao a kas iti panangdayas ti init iti sabong ti orkidia tapno lumangto ken agsampaga. Wen, irugitayo nga asaken ken unoren ti dalan ti agur-uray a pannubok ken karit ti masakbayan a ditay' ammo iti pagbanagan ken gasat a yegna kadatayo. Gasat a kinaimbag nga intay' masagrap wenno gasat ti kinamalas.

Ngem yarigko man ketdi daytoy a gasat kas ti maysa a kalangtayan a pagballasiwan iti karayan. Iti babaen ti kalangtayan: adda dita a nakasagana a mangilaw-an dagiti agur-uray a sulisog, dagiti manglamlammiong ken mangiyaw-awan a tattao, dagiti aramid a dakes, apal, gamrod, suitik, agintutuleng, aginkukuna, biangot, nakikamalala, aginsisingpet ken managimbubukod. Ngem iti ballasiw ti karayan, agur-uray ti naimbag a gasat a para kadagiti ammona ti agbabawi, naemma, pagulidanan, mannakikappia, manangngaasi, makisimpatia/makipagrikna, managipateg, managayat, managpakumbaba ken managbuteng iti Dios.

Tapno magun-od dagitoy a parabur, masapul ngarud a ballasiwen ti karayan nga aramaten ti kalangtayan a dika pulos matnag. Ana kayatmo a magun-od ti naimbag a gasat? Adda kenka a magna a siaannad iti kalangtayan tapno madanon ti ballasiw ti karayan: ti agur-uray a naimbag a gasat.

Wenno kayatmot' tumapog iti karayan tapno makipaset kadagiti naindagaan a paggarteman ken pagragsakan? Laglagipem: "Sika't timon ti gasatmo, ngem agbalin dagiti naimbag nga aramid a kas kalangtayam a dumanon iti Dios; ket babaen Kenkuana, agbalin a kalasagmo iti tunggal addang tapno masagrap dagiti bendision ken paraburna.

Ngem baro a tawen, kunam? Ania ngarud ngay ti baro a tawen no maulit-ulit latta ken ditayo met isarua dagiti madi nga ugali ti kinataotayo ken ditayo ammot' makikappia kadagiti makuna a bumusbusor ken nangpasakit kadatayo, wenno dagiti kabusor ken pinasaktantayo?

Kunada man, "Dagiti umaw-awag iti kappia isudat' adu ti kabusorna ta saan a pagtalnaen ti konsensiada dagiti nangisit ken dakes a panagemda."

Ti nasayaat ken naimbag a Kristiano ipakita ken ipariknana ti pudno nga anag ti ayat ken pateg babaen iti pannakikappia. Maiwalin manen ti maysa a tawen ngem ditay' met uksoben ti daan a kinatao tapno sagrado, naim-imbag ken nagasgasat, naimballigian, naespirituan, ken baro a kinatao ti intay' ikawes iti panangsarabo ti baro a tawen. No kasta met laeng nga iyanninaw ti napalabas ti agdama, adda kadi pangabaroanantayo?

Awan, Kaka! Dagitoy dakes nga ug-ugali ti al-alia iti kinataotayo ket di malibak, ditayto pulos maitarayan daytoy iti unos ti panagbiagtayo ta agbalinda a ruker ti pakasaritaantayo iti mata ken lapayag dagiti tao. Riduma iti kinatao a no tunggal madinggalda ti lasag, yegna ket agkarayam ti apges ken ut-ot a gappuanan dayta a sugat. Pudno dayta ta dinto pulos aglumen ti sugat agingga a di maikkat nga umuna ti riduma, kirkirkirannanto latta ti namansaan a kinataotayo. Dagiti tarigagaytayo a tinubay ti nabiag a sirmata ngem pumusay met dagiti naikari nga aramiden tapno koma adda pakakitaan- saan a balansiado, dagitoy ketdi ti tubeng iti saan a pannakaipatungpal dagiti banag ti panagbalbaliw. Annugotentay' man wenno saan, naipigketen dayta nga ugali ket nagbalinen a paset iti kultura ti kinalaingtayo nga agibalikas ngem iti ungto dayta a panagkari, ditayo met aramiden ida. Ubbaw ken salawasaw!

Kalpasan ngarud ti serioso ken naannad a konsiderasion, intayo pabaroen ti kontrata tapno maibanag dagiti saantayo a matungpal a resulusion iti daytoy a tawen ken uray pay iti naglabas a tawen. Narigat man a desisionan ngem rumbeng nga aramiden. No ania man dagitoy a kayatmo a mapabaro, sikat' makaammo iti dayta...aramidem ketdi itan. Baro a panangirugi. Saan pay met la siguro a naladaw, aya?*

Kawitek man ti daniw nga impostek iti Iluko.com idi Setiembre 29, 2007 a napauluan iti "Kasapulan." Agbalin koma daytoy nga inspirasion tapno agballigitayo a manggun-od ti "Baro a Panangirugi."

Taraon ti kasapulan ti bagi

Lagip ti kasapulan ti bulsek

Namnama ti kasapulan dagiti marigrigat

Kinasirib ti kasapulan ti panunot

Pammati ti kasapulan ti panagtalek

Kinatured ti kasapulan ti panagbuteng

Ayat isu ti kasapulan ti puso

Kararag ti kasapulan ti kararua.*

.

.

.

.

.

Saan Pay Met La Siguro a Naladaw, Aya?

Rudy Ram. Rumbaoa

Naipablaak iti nagsardengen a Fil-Am Observer ti Maui

samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

VALENTINO: Padi, Martir ken Santo

[Nabulod ti ladawan a naaramat]

 

ADUN ti nagkauna a Kristiano a martir ti agnagan iti Valentino. Dagiti Valentino a madaydayaw iti Pebrero 14 ket isu da Valentino ti Roma [Valentinus presb. m. Romae] ken Valentino ti Terni [Valentinus ep.Interamnensis m. Romae]. 

Ti umuna a Valentino ket padi ti Roma a nagbalin a martir idi AD 269 ken naitanem iti Via Flaminia. Ti relikia ni Valentino ti Roma ket makita iti Church of St. Praxed ti Roma, ken iti Whitefriar Street Carmelite Church iti Dublin, Ireland.

Nagbalin nga obispo ni Valentino ti Terni iti Interamna idi AD 197 ken makuna a nagbalin a martir bayat iti panagabuso a panagturay ni Emperador Aurelian. Kas iti umuna a Valentino, naitanem met iti Via Flaminia, ngem iti sabali a lokasion. Makita ti relikia ni Valentino ti Terni iti Basillica of St. Valentine ti Terni.

Rimmuar met ti maikatlo a santo nga agnagan iti Valentino a nadakamat iti nagkauna a martirolohia [martyrologies] iti babaen ti petsa a Pebrero 14. Mapapati a napapatay daytoy idiay Africa a kaduana ti sumagmamano a gagayyemna, ngem awanen ti sabali pay a pakasaritaanna.

Nagtalinaed a misterio agingga ita ti pudno a naggapuan ni Valentino ken no mano ti bilangda a San Valentino. Ngem adda pattapatta dagiti dadduma a daytoy a Valentino ket maysa a Romano a napapatay gapu iti panagkedkedna nga isuko ti kina-Kristianismo a pammati. 

Kuna dagiti sabsabali a historiador a ni San Valentino ket maysa a padi iti templo a nabalud gapu ti panangkontrana ti panagturay ni Claudius.

 

Ngem asinoman daytoy, mabalin a pudno nga adda Valentino gapu ti pannakakalkali dagiti arkeolohista ti katakomba wenno panteon iti babaen ti datar ti nagkauna a simbaan a naidedikar ken ni San Valentino.  Idi 496 AD, intuding ni Papa Gelasius ti Pebrero 14 nga aldaw ti pananglagip ken panagdaydayaw iti kinamartir ni San Valentino.

Iti opisial a listaan dagiti sasanto [Martirolohia ti Romano] ti Katoliko a simbaan, nagtalinaed ti Pebrero 14 nga aldaw a panangrambak/pananglagip ken ni San Valentino, ngem gapu ti kinakurang wenno kinakisang ti impormasion maipanggep iti kinatao ken aramidna, naikkat ti pananglaglagip kenkuana iti Kalendario Heneral ti uniberso a liturhia ti venerasion, wenno panangbigbig ti kinasanto idi marebisar daytoy iti tawen 1969. Nairaman iti lokal a kalendario ti lugar ti Balzan idiay Malta. 

Adda pay la dagiti nagtalinaed a nangobserba ti Kalendario iti Ritual ti Romano manipud ti Tridentine Calendar agingga iti tawen 1969 a no sadino a ditoy ti nakarambakan ti umuna a fiesta ni San Valentino agingga iti tawen 1955 idi ipaababa ni Papa Pius XII ti pannakadakamat ti nagan ni San Valentino no maangay ti misa. 

Nagtalinaed ketdi a panglaglagip babaen ti Traditionalist Roman Catholics a mayannatup iti otorisasion ni Papa Benedict XVI a motu proprio Summorum Pontificum idi Hulio 7, 2007, a mausar ti General Roman Calendar of 1962 ken ti liturhia ni Papa Juan XXIII a 1962 edition ti Roman Missal, ken, kas Simple a Fiesta babaen ti panangusar ti Traditionalist Roman Catholics ti General Roman Calendar ti 1954.

Ni San Valentino ti Santo a Patron dagiti agtutubo, ayat, dagiti agayan-ayat, naragsak a panagdenna dagiti agasawa, dagiti agayan-ayat a nagtulag iti panagasawa, affianced couples, agay-aywan kadagiti alimbubuyog, dagiti adda nasakitna a kissiw, pannakatalimudaw/agkulipattay, dagiti kablaaw, peste, ken dagiti agbaniaga. Irepresentar iti ladawanna ti tumatayab ken sabong ti rosas.

.

.

.

.

VALENTINO: Padi, Martir ken Santo 

Rudy Ram. Rumbaoa

www.samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

immuna a naipablaak iti Fil-Am Observer Newspaper

iti "Di Nakapappapati, Ngem Pudno" a kolumko

wwwfilamobserverarticles.blogspot.com

Ti Sabong a Sampaguita ken Lily ni Greggy

[Nabulod ti ladawan a naaramat]

NAMARIS ti nagrugian a pakasaritaan ti ayan-ayat da Greggy ken Sabong.

Maysa nga ili iti abagatan a paset ti Ilocos ti nagtaudan ken dimmakkelanda. Nupay aginnadayo ti pagtaengan ti tunggal maysa, saan a dayta ti tubeng ta dita a naipasngay ken naabel ti nalayog nga arapaap a kalikagumanda iti biag. Manipud elementaria agingga iti high school, nagbalinda a "childhood sweethearts." Sa la napugsat daytoy a kinadekketda idi nagkolehioda. Ditoy a nagsina ti dalanda. Napan nagbasa ni Sabong idiay Manila, idinto a nabati ni Greggy iti Ilocos.

Idi napan ni Greggy idiay Hawaii gapu ta pinetisionan dagiti nagannakna, dimmakkel ti giwang ti nagbaetanda ken ni Sabong. Nagluas ni Greggy a nagpa-Hawaii a saan a nagpakada ken ni Sabong ta mannarimaan idi nga agbasa idiay Manila. Nagkari ketdi a subliananna ni Sabong idi nakastreken iti pagtrabahuan a kas housekeeping ti maysa a hotel iti Maui. Surat ti nagbalin a rangtay ti komunikasionda. Ket babaen iti tunggal koreo a maawat ni Greggy, nabang-aran ti barukong ken naep-epan ti napalus nga iliwna ken ni Sabong. Saan a nagbakasion agingga a nagbayag iti trabahona.

Kasta unay ti ragsak ni Greggy idi palubosan ti pagtrabahuanna ti umuna a bakasionna. Nganngani dua a tawen a nagibtur a dina nakita ni Sabong, saan a magawidan ni Greggy ti nagpaiduma a rag-o ti pusona idi makitana manen ti dati a kinaubingan ken kaayan-ayatna. Ta malaksid a pimmintas uray makuna a probinsiana ni Sabong, pimmudaw- ken awan pay ti asawana. Dinayaw ken rinaem ni Greggy ta iti laksid ti kabayagda a saan a nagkita, saan a napanunotan ni Sabong ti nagasawa. Narikna ni Greggy a kasla naireserba ti puso ni Sabong a para kenkuana. Mamati pay a ni Sabong ti agbalin a kapisi ken kasimpungalanna iti agnanayon- iti rigat ken gin-awa.

Nagdaton ken ni Sabong- iti maikadua a gundaway. Inlawlawagna no apay a saan a nagpakada idi sakbay a napan idiay Hawaii. Nagpudno ketdi a ni Sabong pay lang ti agikut iti pusona. Ni Sabong ti bugas ken sungbat dagiti arapaapna. Ni Sabong ti dati a sampaguita a sinibuganna ti ayat ken pammategna iti hardin ti pusona.

Namrayan laeng nga immisem ni Sabong, ta uray isu, adda pay la 'di dati a riknana ken ni Greggy. Kayat ni Sabong nga ammuen no daytoy a Greggy nga agdatdaton kenkuana ita ti dati a Greggy nga am-ammona idi sakbay a nagpa-Hawaii. No natarnaw ken pagtalkan dagiti balikasna. No napudno dagiti aramidna. Kayatna nga iparikna ken ni Greggy a saan a gapu ta balikbayan daytoy, mamati a dagus kenkuana.

Ngem saan a kabaelan ni Sabong nga ulboden ti pudno nga ibagbaga ti pusona. Patienna ketdi a daytoy a Greggy ti dati a kinaubingan ken nagdammuanna a nakariknaan ti umuna nga ayatna nga agingga ita, adda pay laeng a nakaitalimeng iti pusona. Inawatna ti ayat ni Greggy, ngem pinagkarina a dinanto koma saktan ti riknana.

Idi nakasubli ni Greggy iti Hawaii kalpasan ti kasarda ken ni Sabong iti hues idiay Filipinas, inukkonna a dagus dagiti nasisita a dokumento a kasapulan iti petision ni baketna. Saan pay idi nga US citizen ni Greggy. Ket tapno saan a matektekan ni Sabong, kiniddawna ken Greggy a no mabalin, mapan pay la idiay Hong Kong tapno agtrabaho kas domestic helper bayat ti panagurayna. Ngem saan a pinatgan ni Greggy ti kiddaw ni Sabong. Pambar ni Greggy a makaanayen ti mateggedanna iti maipaw-itna ken ni Sabong.

Saan a nagpilit ni Sabong. Kinaagpaysuananna, agamak la ni Greggy a mangpalubos ta malaksid a nagaget, kalaslasbangan pay ni Sabong. Amangan kunana no adda ketdi sabali a makasirpat ken ni baketna. Sa maysa pay, awan ti anakda.

Ngem dimteng ti dakkel a pannakasuot ni Greggy idi naam-ammona ni Lily iti maysa a nalatak a Filipino store iti Maui. Naenganyo ni Greggy iti kinaseksi ni Lily, addaan ti dua nga annak ken diborsiada iti asawa a nangala kenkuana iti Hawaii. Agtawen ni Lily iti kuarenta otso idi nagsinada ti lakayna. In-inauna iti innem a tawen ken ni Greggy. Kas met kadagiti dadduma a babbai a nailiw-an iti kinataer, kinalaing nga agsao ken kinatayag ni Greggy, saan a mailinged nga adda panaggusto ni Lily kenkuana.

Inaldaw-aldaw idi a mapan agistambay iti nasao a Filipino store tapno makitana ni Lily. Gapu ti daytoy, in-inut a nagsuek ken nagkulpa ti prinsipio nga imetna ket naalas-as iti panunotna ti balikas a kari. Kasla nagango a bulong ni Greggy a naregreg iti sakaanan ni Lily tapno agkurno ken agrukbab kenkuana. Nalipatanna ni Sampaguita. Nagarem ken ni Lily. Naginnasideg ti rikna agingga nga adda nagkinnaawatanda. Ditoy a nagari ti kinarukop ni Adan- naiteppang! Nasulisog ni Greggy.

Naammuan dagiti nagannak ni Greggy daytoy nga inaramidna. Binilinda a maputed ti relasionna ken ni Lily. Ngem nailumlomen ni Greggy iti kasla pitak nga awis a sulisog ni Lily. Naikarunokonen iti bunganga ti limdo- iti mabalinna a pagbabaywan iti kamaudianan. Saanna nga inkankano dagiti nagannakna. Inyagawa ketdi ni Greggy. Arigna a kasla maysa nga alimbubyog a nagsisip iti diro ken nangsay-op ti agadiwara a banglo ni Lily. Nagpiesta iti derrep ti lasag.

Di mabayag, nagkitakit a mangpirma iti Affidavit of Support ti petision ni baketna. Imbabawina ti panangalana ken ni Sabong. Iti daytoy a rason ni Greggy, ammo dagiti nagannakna ti makagapu. Pinilitda a pirmaan ni Greggy dagiti dokumento, ngem dina pulos kayat. Gapuna a nakitulag dagiti nagannakna kenkuana, a no pirmaanna dagiti dokumento, uray ti kaykayatna nga aramiden ken papanan. Naallukoyda ni Greggy. Nagpirma.

Asi ti immapay kadagiti nagannak ni Greggy iti nagbanagan ni Sabong. Ket idi napirmaanen ni Greggy dagiti dokumento a maisumite iti Immigration and Naturalization Services, isudan a mismo ti nangituloy dagiti nabatbati pay nga addang ti pannakapetision ni Sabong.

Agarup lima a tawen a naguray sakbay a napan ni Sabong idiay Hawaii. Ni Greggy ti immuna a sinapulna. Ditoy a nagpudno dagiti katuganganna. Imbagada a nabayagen nga awan ni Greggy iti poderda. Kunada a manipud naam-ammona ni Lily, napanna sinurot ken dinennaan idiay Big Island. Inlawlawagda no apay a naaramidda ti nagulbod tapno di masaktan ti rikna ni Sabong. Naarakup ni Sabong dagiti katuganganna gapu ta maawatanda ti situasionna. Binay-anda a nangibulos ti sakit ti nakemna. Nakipagriknada.

Nagpa-Maui a dagus ni Greggy idi naammuanna ti kaadda ni Sabong. Ngem iti kaunaan a gundaway a panagsarang dagiti agasawa, limmidem ti dati a naisem ken naragsak a rupa ni Sabong idi ibaga ni Greggy ti gagarana kenkuana. Kayat ni Greggy a pirmaan ni Sabong ti papel a nakailanadan ti panagdiborsioda, ngem saan a kayat ni Sabong. Nagpungtot ken pinangtaan ni Greggy a padeportarna daytoy. Nagkebba ni Sabong iti nangngena. Nagbuteng. Kapilitan a pinirmaanna ti divorce paper, ngem yik-ikkis iti kaungganna ti sakit ti nakemna. Nagtaray ni Sabong iti kuarto sana inrikep ti ridaw. Saannan a nalapdan ti panagarimasa dagiti luana. Binay-anna a nagtedted. Dinanogdanogna ti barukongna.

NAGLABAS ti sumagmano a bulan, ti problema ni Greggy ti insaruno a trinatar dagiti nagannakna. Ngamin ibilangda a datdatlag ti mapaspasamak ken ni Greggy. Dida maawatan no apay a kellaat a nagbalin a kastoy ti ugali ken kinataona. Iti takder, langa ken salun-at ni Greggy, awan ti ammo dagiti nagannakna a sakitna. Gapu ti daytoy a misterio a nagbanagan ni Greggy, nagpayuman dagiti nagannakna kadagiti am-ammo ken papagayamda no ania ti rumbeng nga aramidenda.

Idi damo, kinatawaanda laeng ti singasing ti maysa a pagayamda a padasenda a pataladuan amangan no adda nangpakan wenno mangay-ayam iti kinatao ni Greggy. Iti ababa a pannao, amangan no "natamay wenno nakulam."

Iti agdama a panawen a modernon ti teknolohia nga ar-aramaten a ramit ti medisina, saan a mamati dagiti nagannak ni Greggy nga adda pay la kasta- nangruna iti Hawaii. Ngem idi agangay, nautobda nga awan ti dakesna no padasenda.

Kuna ti mannalado nga adda naigamer iti taraon nga impauneg ni Greggy. Kayatna a sawen, nailibas a nalaokan ti taraon a kinnan ni Greggy a dina napuotan manipud iti tao nga adda bileg wenno anting-antingna nga agaramid iti daytoy a benneg. Gapuna a tengngel ti nagaramid ti amin a tignay, panunot ken ugali ni Greggy. Ngem pinanamnama ti mannalado nga agsublinto met laeng ti dati a simbeng ti panunot ken kinatao ni Greggy apaman nga agmawmaw ti bisa ti gayuma a naipaunegna. Ken nagkari ti mannalado a kontraenna ti dakes nga aramid.

Pudno ti kuna ti mannalado, arigna a nailibay ni Greggy iti nabayag a pannaturog- nakariing iti kinapudno idi nagmawmawen ti bisa ti gayuma. Narikna ni Greggy ti bang-ar iti bagi ken panunotna. Ngem nagmalanga idi no apay nga adda iti Big Island imbes nga iti Maui. Ket kasta unay ti siddaawna idi saanna payen malasin ti rupana iti sarming gapu ti panagtubo ken kinaraber ti barbasna. Imres ti bagina sa pimmugot. Nagbalaw. Awan a pulos ti malagipna.

Inkeddeng ni Greggy nga agsubli iti Maui- tapno subliananna ni Sabong. Dumawat ti pammakawan. Uray kadagiti nagannak ken kakabsatna, agpakawan kadakuada gapu ti aramid a nakaibabainan ti pamilia. Agbabawi. Awatenna ti aniaman a pannusa nga ipatawda kenkuana. No dayta ti kaibatogan ti basolna, awatenna.

Tinawaganna a dagus ti maysa a kabsatna tapno tulonganna nga agawid. Saan a nagtaktak daytoy a kabsatna ket isu payen a mismo ti napan idiay Big Island tapno yawidna ni Greggy.

"NAPUKAW daytoy nga anak, ngem kitaenyo- nagsubli. Natay idi, ngem kitaenyo- nagungar!" indirdir-i ti pamilia ni Greggy gapu ti ragsakda iti panagsublina iti sidongda. Nagragrag-o ti pamilia ni Greggy malaksid laeng ken ni Sabong.

Manipud idi linibasan ni Greggy ni Lily, awan metten ti damagna kenkuana. Kinapudnona, awan ti malagip ni Greggy no apay a nakadanon iti Big Island. Ngem para kenkuana, saannan a kayat a lagipen ti napalabas. Kayatna ketdi nga urnosen ti problemana ken ni Sabong. Sulnitan dagiti adu nagkuranganna.

Ngem pinarigat ketdi ni Sabong ni Greggy. Naig-iget a pannubok ti impatawna kenkuana. Arigna a nangrugi manen a nagarem ni Greggy- wen, iti maikatlo a gundaway. Awan ti maaramid ni Greggy no di agkurno ken agtungpal iti pagayatan ni Sabong. Baliktad ti situasion ita, naturturayen ni Sabong.

Tallo a bulan a nagtutuok ni Greggy kadagitoy a pannubok ni Sabong. Inan-anusanna. Narigrigat nga amang a pannubok ngem dagiti immuna. Ket ti umuna a gundaway a mapasamak iti biag ni Greggy, insukona ti bandera ti kinalalakina. Nagparintumeng iti sakaanan ni Sabong tapno dawatenna ti pammakawanna. Dinamagna no ania pay dagiti banag a dina naaramid tapno maliwliwa ti pimmamulinawen a puso ni Sabong ken tapno agngudo metten ti pannakasuotna. Impeksana ti panagbabawina.

Yad-adda koma pay ni Sabong a parigaten ni Greggy, ngem nalunag ti pusona. Dina kayat a makita ken marikna ti panagrigat ti lalaki a nangipaayanna ti napudno nga ayatna. Ta uray sinaktan ni Greggy, ammona ti mamakawan. Gapuna a simple ti nagbalin a sungbat ken kondisionna- "ti panangikallaysa ni Greggy kenkuana iti simbaan."

NASUROK a sangapulo a tawen ti napalabas manipud nagkasar da Greggy ken Sabong iti hues idiay Filipinas, naragsak ti pamilia a binangonda iti laksid dagiti agsasamusam ken agsusukot a pannubok a dimteng iti biagda. Adda metten tallo nga annakda- dua a babbai ken maysa a lalaki. Ket para kadagiti nagannak ni Greggy a nagan-anus, nagsakripisio ken nagtured a bimmallaet tapno malinteg ti problema ken maiturong iti umno a dana ti pagsayaatan dagiti agasawa, balligi ti nagbalin a resulta. Adda naurayda a kasukatna: "ragsak, urnos ken kappia saan laeng nga iti biang da Greggy ken Sampaguita no di pay ket ti sibubukel a pamilia." Kadakuada, naragsakda ita nga agaywan kadagiti appokoda.

Kuna dagiti nagannak ni Greggy, "Ad-adda nga umatibuor ti banglo ti sampaguita iti kinalinak ti rabii, ngem ti nalaylay a lily a mangrugin nga agbungsot a mayanud iti naapres a karayan."*




TI SABONG A SAMPAGUITA KEN LILY NI GREGGY
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
Immuna a naipablaak iti FIL-AM Observer [2oo9]
www.samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

NO NAGINAD ITI PANNAKAKIPAAY TI HUSTISIA

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

Di Nakapappapati, Ngem Pudno
ni Rudy Ram. Rumbaoa
November Fil-Am Observer Article


NO NAGINAD ITI PANNAKAIPAAY TI HUSTISIA


IDI Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, rinibribu a Filipinos ti nailista ti naganna a maikameng iti puersa ti armada ti Estados Unidos. Naggapu dagitoy iti sabalisabali a grupo a kas iti Philippine Scouts, Philippine Commonwealth Army ken dadduma pay a mabigbig a gerilia wenno rebulosionario a tignay. Naited kadagitoy a Filipinos ti responsibilidad a makirupak kadagiti kabusor iti pannakikammayet ken pannakikaysana iti armada ti America.


Aldaw ken rabii nga awan sarday dagitoy a Filipinos a nagbantay kadagiti puesto a destinoda tapno masalakniban ken malapdan ti ania man a pannakaraut manipud iti kabusor. Adu a sakripisio ken panaganus. Iti laksid ti rigat a nalak-amda, kas da la bulsek a mangnamnama iti isisiray ti lawag manipud iti sipnget a nanglikmut kadakuada iti kabambantayan a naggiananda tapno maliklikan ti pannakakemmeg, nayadayoda pay kadagiti pamiliada. Ngem awan gasat dagiti dadduma, nakemmeg ken innala ida dagiti kabusor; nagbalinda a prisoners-of-war, naparparigat ken nasentensiaan iti dusa a patay. Isuda dagiti Filipino a nangirisgo iti biag ken daton a nagpaay para iti amin a Filipinos ken iti nagan ti Estados Unidos.


Gapu iti napudno a serbisio a naaramidan dagiti Filipino, inkari ti gobierno ti Estados Unidos a maited kadakuada ti benepisio a kapada nga awaten dagiti sabsabali pay a pagilian a nagserbi iti armada ti America. Karaman ditoy a benepisio ti health care, pension money ken college money.


Nupay kasta, iti pannakaipasa ti paglintegan a maawagan iti Rescission Act of 1946, naikkat kadakuada ti naikari a kalintegan a mangawat iti benepisio. Ti nakas-ang pay, nairaman ti saan a pannakabigbig ti kalintegan dagiti nakakompleto iti kina-first enlistment a makipagili iti America. Ket gapu iti daytoy a paglintegan, maibilang wenno maikonsiderar a saan nga aktibo ti serbisio nga impaay dagiti Filipino ket nailibak wenno pinaglikudan ti EU ida- iti ababa a pannao, naibasura ti benepisio ken/wenno prebilehio a karbengan ken pannakabigbig a legal ti serbisio nga impaayda  iti armada idi nakirupakda kadagiti kabusor iti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan.


Iti nasapa a paset ti tawen 1980, timmaud dagiti tignay-protesta a mangkidkiddaw iti pannakaited ti naikari a benepisio kadagitoy a Fil Vets. Nagwaras no di pay napalawa ti suporta dagiti tattao kadagiti beterano- ti panangirupirda ti kalintegan dagiti Fil Vets a makipagili iti America ken pannakaipaay kadakuada ti "injury compensation and treatment" no mataming ti salun-atda kadagiti Veterans Affairs hospitals.


Ket nupay iti likudan ti panagintutuleng ti gobierno ti America kadagitoy iyar-arungaingda, saan a nagsarday ken nagtultuloy latta met ti tignay-protesta dagiti beterano ayatda la a mapatgan ti kiddawda. Adda met dagiti nakisimpatia- dagiti bukod a pamilia, gagayyem, makaam-ammo ken grupo a nangipaay iti pannuporta tapno luktan ti America ti lapayagna. Ken uray pay ti komunidad dagiti Filipino-Americans, nakikammayetda met iti tignay nga inyuswat dagiti beterano. Indawatda pay iti gobierno iti panangsirig ken pannakatingiting a naimbag ti nasao a dawat tapno maikkan konsiderasion iti pannakaited ti naan-anay a suporta iti Filipino Veterans Fairness Act- maysa a linteg a mangilunglungalong iti pannakaited ti karbengan a makipagili iti Estados Unidos dagiti Filipino a nakakompleto iti kina-enlistment iti armada.


Idi tawen 2009, immay ti dakkel a balligi kadagiti beterano idi pirmaan ni Presidente Barack Obama ti American Recovery and Reinvestment Act [ARRA]- a nakaipalaonan ti Filipino Veterans Equity Compensation ken mangibagbaga iti madagdagus a pannakaited ti pannuporta wenno ayuda kadagiti beterano a Filipino iti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan. Agdagup iti $198 million equity compensation wenno maawat ti tunggal maysa ti bingayna nga one-time lump sum payment nga agdagup iti $15,000 kadagiti US Citizens ken $9,000 para kadagiti non-citizens.


Nupay ti laengen pannakaited ti makuna a "kompensasion" ti kurangna, naiget ken arisiten latta met a naimbag ni Uncle Sam dagiti pudno a nagserbi iti armada. Saanna latta met basta yawat a kasla mamaen ti nasao a gatad. Isu a nagtalinaed latta a nakiro ti estado dagitoy a Filipino veterans gapu iti multiple classification a listaan nga iggem a dokumento ti Department of Veterans Affairs [DVA].


No nakalista ti nagan ti maysa a beterano iti US Army ken nagserbi daytoy iti salinong ti Philippine Scouts, makuna a pudno ken kualipikado. Ngem sumango met iti adu a tubeng gapu iti makunkuna nga "structural ken bureaucratic barriers" wenno bangen/lapped iti pannakaited ti benepisio kadagiti beterano nga adda iti salinong ti Commonwealth Army ken gerilia wenno rebulosionario a tignay.


Kalpasan iti panagipilaan idi tawen 1946, naaramid ti maikadua a pannakabilang ti nagnagan dagiti beterano idi 1948. No maibasar iti agdama a pagrukodan iti pannakabigbig a nagserbi ti maysa a beterano idi Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, masapul nga idatag ti beterano a karaman [isuna] ti naganna iti listaan ti 1948 ken ti discharge papers-da.


Idi Disiembre 29, 2011, nasurok a 24,000 a Filipino WWII veterans ti diskualipikado wenno nailibak ti kalinteganda a mangawat iti benepisio. Adda met agarup 4,000 a beterano ti agur-uray iti resulta ti panagapelada iti Board of Veterans' Appeal [BVA]. Ket kadagiti 66 a pagilian a kaaliado ti Estados Unidos iti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, dagiti laeng Filipinos ti nailibak ti kalinteganda ken/wenno saan a naited iti umisu a benepisio a rumbeng nga awatenda.

Ket daytoy ti kinapudno, adut' maaramid ti kuarta- mapagtignayna amin a banag. Ngem makatulong kadi daytoy a mangkoreher wenno mangilinteg ti inhustisia ken diskriminasion a nalak-am ken nagpasaran dagiti ing-ingungotentayo a beterano? Saan. Nalabit, no saan a dagitoy a kalak-amanda ken sakripisio no kasano ti rigat iti kaadda ti gubat, nakaadalda ngata met wenno nakastrekda iti napimpintas a pagtrabahuan tapno masuportaran dagiti pamiliada. Nalabit, naited ngata met kadakuada ti pudpudno ken umisu a pannakataripato ti salun-at no kasapulan ken malapdan iti gradual a panagsalog ti salun-atda.

Gapu ta kaaduan kadagitoy a beterano ti agtawenen iti 80s ken 90s, mauraydanto pay ngata nga awaten ti kompleto ken umisu a benepisio no naginad met iti pannakaipaay ti hustisia kadakuada?