Malagip ti Pannakaipatli Dagiti Tao ti Asia [ken Filipinas] iti Memorial Day

Taldiap: Malagip ti Pannakaipatli Dagiti Tao ti Asia [ken Filipinas] iti Memorial Day

RINAMBAKAN latta dagiti umili ti America ti Memorial Day idi 1944 uray no makigubgubat pay laeng ti Estados Unidos. Iti beddengna ti Europe, nakasagana ti tropa ti America ken ti kaalliadona a pagpagilian nga agbaba iti aplaya ti Pransia tapno mairugi ti pannakawayawaya ti Yoropa. Kinapudnona, napasamak ti panag-landing dagiti Allied Forces iti Normandy idi Hunio 6, 1944. Nupay napigsa ti depensa ti Nazi Army, saan nga asi-asi ti alisto a pannakagun-od ti balligi dagiti Allied Forces. Nakompirmaran ti Holocaust kalpasan ti sumagmamano a bulan kas bunga ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan.

Adu idi dagiti umili ti America ti saan a makaammo nga adda bukod a bersion ti Asia iti Holocaust. Daytoy a bersion iti pannakaipatli dagiti tattao iti Asia ti nangyeg iti napait, nasakit ken di malipatan a rekuerdo saan laeng kadagiti Asia-Americans ngem uray pay ti mismo a ramut ken dadduma pay a makipagili a minoridad nga Americano.

Nasurok a 39 milion a Tsino ti pimmusay kas resulta iti kinadamkes ti pagilian a Japan bayat ti WWII. Adda met maipagarup nga 6 milion a Koreano ti nagpukaw kas resulta iti kinaagresibo ti Japan. Kasta met a napasamak ti pannakaipatli dagiti tattao iti Filipinas bayat ti kabara ti gubat.

Ti pakasaritaan iti pannakaipatli dagiti "Filipino-Americans" wenno Fil-Ams ket nagtalinaed a saan a nailatak wenno naibutaktak kadagiti Americano. Iti suma total a populasion nga 18 milion, mapapati nga adda "maysa a milion a Filipinos" iti pimmusay iti gubat. Kaaduan kadagitoy maysa a milion a pimmusay ket makipagili a Filipinos iti America- pimmusayda bayat iti pannakidangadangda para iti demorasia ken iti interes ti Estados Unidos.

Nairaman a pimmusay iti kinadangkok daytoy a gubat ti 6 a milion a Judio idiay Yoropa. Saan amin pimmusay a Judio ket American nationals. Ngem nagun-od kadi dagiti Filipinos uray koma laeng sangkabassit nga atension ken simpatia nga impaay ti America ken ti media kadagiti Judio? Nagun-od kadi ti Filipinas uray pay koma 3 a porsiento iti tulong ti militar ken pangpinansial nga it-ited ti Estados Unidos iti Israel iti tunggal tawen? Ti pannakatay ti 1 milion nga American nationals iti Filipinas bayat ti gubat ket rebbengna nga ikkan iti atension ti media ken dagiti politiko ti America. Gapuna a nagtultuloyto latta ti nakas-ang, napait ken di mailiwliwag a sakit ti nakem dagitoy naulila a pamilia. Kadakuada, nagtalinaed a bangungot a rekuerdo iti pannakaipatli dagiti Filipino-Americans a patpatgenda.

Kadagiti nakalasat ti gubat, nagtultuloy latta met ti rekuerdo a kasla dagum ti plaka iti kanayon ken agsubli-subli a pannakapatokar iti isu met laeng a sonata ti kalman. Agpapan ita, ti kinabannuar dagitoy a soldado nga Fil-Ams a nakirinnupak kadagiti kabusor ket nagtalinaed a nalipatan ken nabaybay-an.

Sagudayen iti "Supplementary Appropriation Rescission Act" nga impasa ti Kongreso ti America idi 1946, makuna a saan a nairaman dagiti soldado a Fil-Ams iti serbisio nga impaayda iti gubat "kas maipamatmat a serbisio iti militar ti Estados Unidos." Iti isu met la a linteg, dagiti soldado a Filipino a daksanggasat a pimmusay wenno nasugatan bayat ti gubat ket mabigbig ken maibilangda koma a kameng ti militar ti Estados Unidos.

Saan pay a nabayadan amin ti militar ti Estados Unidos dagiti beterano nga Americano nga addaan iti ramut a kina-Filipino ti sueldo para iti uppat a tawen a serbisio [iti gubat] a naipaayda. Naibasar iti pagannurotan, nabayadan dagitoy a Filipinos a kameng ti militar ti Estados Unidos iti kagudua laeng a sueldo no maikompera iti sibubukel a sueldo nga inawat dagiti soldado ti America idinto a sangsangkamaysada a nakirinnupak kontra kadagiti kabusor.

Iti sabali a bangir, binayadan ti gobierno ti America dagiti Japanese-Americans iti $20, 000 tunggal tao kas kompensasion iti inaramidda nga immoral internment. Pinagbalin ti Japan iti panangsakupda ti pagilian a Filipinas kas maysa ken dakkel a kampo a pagitabonan kadagiti bangkay. Adda nasurok nga 200,000 a Filipino American nationals ti nakirinnupak kontra kadagiti kabusor gapu laeng iti nagan ti America. Ngem kalpasan ti Victory Day idi Setiembre 2, 1945, agur-uray agingga ita, piman, dagitoy a soldado a Filipinos ti America iti awatenda a benepisio a naikari kadakuada.

Idi 1990, nangipauna ti US iti bassit a gatad nga agpaay iti problema dagitoy a Filipino nationals ti WWII. Nupay pinirmaan ni sigud a Presidente George H. Bush ti naisingasing a paglintegan a maisubli kadakuada ti inkari ni Pres. Franklin D. Roosevelt a mamagbalinda nga American citizens. Nairugi daytoy a proseso kadagiti lumakayen a beterano a Filipinos ti gubat tapno mabigbig ti pannakipagilida iti America idi 1990, ngem pinawilan ti Immigration and Naturalization Service [INS] a maala dagiti assawa ken annak dagitoy a beterano a makipagnaed kadakuada. Saanda pay a mapalubosan nga agawat iti benepisio nga aw-awaten ti sabali nga American veterans. Ngarud, daytoy a problema ket nagtultuloy latta.

Ad-adda la ngarud ti imon dagitoy a Fil-Ams idi palubosan ti Estados Unidos ti nganngani amin a Judio a Ruso iti insigida nga ipapanda iti America kalpasan ti pannakarpuog ti Soviet Union idi 1989. Pinalubosan pay ti INS ti dakkel a bilang dagiti Judio a Ruso a napan iti US a saanen a nagdalan iti immigration quotas ken waiting periods. Dagitoy a Judio a Ruso ti dandani saan a makapagsao iti ingles. Ngem no utoben ken panunoten, nasirsirib nga adayo nga amang dagiti Filipinos ta isuda ti makuna a kaaduan nga americanized, English speaking Asians, ken nakipagili iti Estados Unidos manipud pay idi 1899 agingga iti Hulio 4, 1946.

Iti bilang dagiti Fil-Ams a tallo a milion [wenno nasursurok pay], maysa daytoy a pangrugian ken pakakitaan iti mas-organisado ken panagkaykaysada nga agdur-as. Dagiti Fil-Ams iti komunidad ti maibilang ita a maikadua a kaaduan [no di pay ket isu ti umuna] ti bilang dagiti agbutos iti Asian-American voting population. Nupay ikonsidera laeng ti sabali a puli dagiti Fil-Ams a kas minoridad a modelo.

Ngem maipaayto pay ngata iti hustisia kadagiti nagbalin a biktima ti gubat ken iti pannakaipatli dagiti adu a Filipino-Americans? Agingga a di tumpuar ti lawag iti sipnget, nakabaludto latta dagiti arapaap iti agtultuloy a panangnamnama ngem in-inut metten a mapukaw agingga a pumusay iti kinalakay dagitoy a Fil-Ams veterans. 

.

.

.

.

.

TALDIAP: MALAGIP TI PANNAKAIPATLI DAGITI TAO TI ASIA [KEN FILIPINAS] ITI MEMORIAL DAY

Rudy Ram. Rumbaoa

samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

 

Ti Leyendo ti Baria iti Filipinas

Bayani "Yannie" Rumbaoa, kaunaan a coin

engraver iti Bangko Sentral ng Pilipinas

TI LEYENDO TI BARIA ITI FILIPINAS

NAGSERBIAK a sipupudno, addaan dignidad ken panangipateg iti bukod a kinaasinno iti prestigioso a Bangko Sentral ng Pilipinas [BSP] ti tallo pulo ket lima a tawen. Manipud Nobiembre 1992 agingga iti Hulio 1993, naawatko ti panagsanay iti “Art of Making Medal and Coins” iti Italian Mint of State, nga inyuswat ti Istituto Poligrafico E’ Zecca Dello Stato Scuola Dell’ Arte Della Medaglla iti Roma, Italia. Idi tawen 2001, inggaedko ti nagsanay iti Art of Engraving babaen iti dua bulan a panagatendarko ti “Advanced Direct Metal Engraving Course” iti isu met la nga eskuela idiay Italia. Kas koma ti Coin Designer/Engraver, responsibilidadko ti mangsigurado a ti panagkitikit ket husto ket maipada iti orihinal, ket ti naisangsangayan nga aspekto wenno karakteristiko, detalye ken artistiko a pateg dagiti baria wenno sensilio ken medalia ket mamentenar, mabantayan ken mataripato ti kualidad dagiti trabaho  a maikitikit maibasar iti international standards tapno agtalinaed a napigsa ken balligi iti sangalubongan a kompetitsion. Daytoy a kinasirib ken kinaeksperto a nasakdok iti sabali a pagilian, nangruna iti kinapateg ti sikreto ti wagas ti maysa nga aramid, umno a panagkitikit ken mangporma wenno mangsukog ti mangted gin-awa a panagsukisok ket maibilang a dakkel a karit tapno agballigi ti maysa nga aramid. Dagiti kangrunaan nga aramid ken responsibilidad karaman ti panagdisenio ken panagkitikit kadagiti pagsisinnublatan a baria wenno sensilio, medalia ken naisalsalumina a partuat a baria ken sensilio. Kadagiti diniseniok iti balitok, pirak ken awan pategna a landok ket pakalaglagipan dagiti pribado ken ahensia ti gobierno. Idi tawen 1990, diniseniok ken inkitikitko ti ‘First Gold Commemorative Medals” ti BSP mint a nairanta laeng para ti Equitbale Banking Corporation ken China Bank Corporation, pagilasinan ti nakalalagip a tawen iti pakasritaan ti institusion.

Nayanak ni Bayani "Yannie" Rumbaoa idi Nobiembre 19, 1957 iti Sampaloc, Manila. Taga-Siudad iti Laoag ni Nemesio Domingo Rumbaoa, tatang ni Yannie.

.

.

.

.

TI LEYENDO TI BARIA ITI FILIPINAS

Bayani "Yannie" Rumbaoa, kaunaan a coin engraver iti Bangko Sentral ng Pilipinas

Rudy Ram. Rumbaoa

samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar ken ni Yannie Rumbaoa]

 

TI PAROL [Christmas Lanterns]

TI christmas lantern iti Filipino, maawagan ti "parol."

Awanen sabali pay a naindaklan a simbolo ti paskua iti Filipinas no di ti kaadda ti parol. Adda sadiay ti espiritu ken anag ti Paskua.

Iti panawen ti paskua, makita dagiti sukog wenno tabas ti sinanbituen a parol a nakabitin iti ruar ti tawa dagiti pagtaengan ken uray pay iti kalsada, iti city hall ken provincial capitol. Para kadagiti Filipino, ti agaramid, mangdisenio ken mangipan ti silaw iti parol ket maysa daytoy nga ekspresion [panangiparikna] ti pammati ken namnama.

Ti nagkauna a parol ket tradisional a naaramid manipud iti simple a material a kas ti kawayan, Japanese rice paper, crepe paper, ken kandela wenno coconut oil-lamp tapno silnaganna ti nasao a parol. Nupay kasta, ti agdama a parol ket naaramid iti nadumaduma a sukog wenno tabas ken porma.

Iti lawlaw ti Manila, dagiti parol iti Capiz ket naaramid iti kabibi wenno plastic a mangsilnag ti siudad.

Maysa kadagiti kangrunaan nga inobasion ket masarakan idiay siudad ti San Fernando, Pampanga. Sadiay ti pakakitaan ken pakasarakan ti natayag a parol a naarkosan iti nadumaduma ti marisna nga agpatay-sindi a silaw. Maiparada daytoy iti siudad.

Aniaman a material wenno sukog/tabasna, mabigbig ti parol a kas simbolo iti amin a Filipino ken irepresentarna ti bituen iti Bethlehem a nangiturong kadagiti Tallo a Mamasirib a Lallaki iti kulluong nga 'yan ti maladaga a Jesus.

Ti balikas a parol ket naadaw manipud iti pagsasao ti Espania a lantern-- "farol." Ket segun ti pakasaritaan ti Paskua iti Filipinas, ti ramut ti balikas a parol ket masarakan iti Mexican piniata.

Naggapu met ti piniata iti Espania manipud iti Italia idi 1300's, ken naiwaras idiay Mehiko ket kalpasanna, dimmanon iti Filipinas idi insungsong dagiti kastila ti kristianismo.

Iti libro a "Paskua ti Maysa nga Ubing," ilawlawagna ti Paskua iti Filipinas a ti orihinal a parol ket nakabitan iti silaw a mangsilnag iti dalan nga agturong ti simbaan dagiti mapan maki-Misa de Aguinaldo. Mangrugi ti misa iti maika-sangapulo ket innem nga aldaw ti Disiembre, ken agngudo ti Misa de Aguinaldo iti tengnga ti rabii wenno bisperas ti Paskua. Kalpasan ti misa iti tengnga ti rabii, maisaruno ti pannangan kadagiiti bukod a pagtaengan.

Ti parol ti sentro ti panagrambak dagiti Filipino iti Paskua, nagbalin a "Festival of Lights." Daytoy a ramrambak ket mangrugi kadagiti bulan nga agpatingga iti "BER"-- September, October, November ken December.

Mangrugi a mangngegan dagiti ayug Pamaskua iti bulan ti Setiembre. Marikna ti tunggal Filipino iti kaadda ti Paskua kadakuada babaen ti kanayon a pannakapatokar ti Christmas songs iti radio, iti pagtaengan, negosio, iti kalsada ken parke. Dagiti malls ken department stores ti umuna nga agdekorasion kadagiti parol a mangpadaeg ti negosioda.

Nagbalin a tradision...

Ti parol ket orihinal a naaramat a kas maysa a daton tapno maitan-ok ti Apo. Importante a paset ti debosion kadagiti mamati nga agatendar iti siam nga agsapa ti Misa de Aguinaldo tapno masungbatan ken maipaay kadakuada ti kiddaw wenno pabor.

Kalpasan a naggapu dagitoy a debosionado iti simbaan, imbes a maidulin ti parol iti uneg ti balay, maisab-it ketdi iti ruar ti tawa. Iti rabii, agraniag ti parol babaen ti pannakaipan ti nadumaduma a marisna a silaw.

Dayawen dagiti umili ti aramid tunggal maysa. Mapili ti kapintasan a disenio ti parol. No kas pagarigan di mapili ti parol nga inaramidna, masapul a lalaingen ken pimpintasen dayta a tao ti agaramid iti parol para iti sumuno a panagpipili.

Insungsong dagiti kastila a papadi daytoy a pasalip/kontes a kasukat ti sangkabassit a gunguna nga awaten ti mangabak. Inaramid ti simbaan daytoy a kas debosion iti panagdaton ken ni Jesus. Isut' gapuna a no tiempo ti Paskua, nagbalinen a kaugalian dagiti tattao ti agpasiar iti simbaan iti tinawen tapno mapanda kitaen ti baro a disenio ken agkakapintas a naaramid a parol.

Idi panawen ti kastila iti Filipinas, nadumaduma ti marisna a "papel de Japon" ti masansan a maaramat a pagdisenio iti parol.

Mateo 2:9-10

Apaman a nangegda ti imbaga ti ari, pimmanawdan. Idi addada iti dalan, nagparang manen daydi bituen a nakitada idiay daya ket idaldalanna ida agingga a nagsardeng iti ngatuen ti 'yan ti ubing.

Kasta unay ti ragsakda a nakakita iti bituen!

.

.

.

.

.

TI PAROL

[Christmas Lanterns]

Rudy Ram. Rumbaoa

samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

#parol #lantern #krismas #filipinas #simbolo #paskua #anag #espiritu #pannakayanak #mannubot #belen #disiembre #samiweng #ayat #rudyram.rumbaoa

[nabulod dagiti ladawan a nausar]

NO APAY A MARIKNA TI PUDNO NGA ANAG TI PASKUA ITI FILIPINAS?

SANGAPULO ket dua pay nga aldaw, Paskuan!

Iti sadino man a lugar ti papanam, makita dagiti nadumaduma a klasena a dekorasion ti Paskua, dagiti ayug ti Paskua a maipatayab iti tangatang ken nagkaadu a tattao a mapan aggatang iti supermarkets, malls wenno groceries para ti regalo ken taraon nga agserbi iti kaaldawan ti Paskua.

Kadakami, napatakdermin ti krismas tri a nadekorasionan iti nadumaduma ti marisna a christmas balls ken lights. Nabungon metten dagiti regalo a naipasirok iti christmas tree a para kada tatang ken nanang, manang ken manong, ni ading ken uray pay da lolo ken lola, dagiti kabagian, gagayyem ken am-ammo.

Kaligakuman ti amin iti pamilia ti makakita iti white christmas, ngem kasano, awan met niebe iti Filipinas. Ken uray pay no adda amin dagitoy a dekorasion ken agkakapintas a mabuya a silaw, no saan nga agdedenna ti pamilia iti kaaldawan ti Paskua, kasla man awan ti anagna dagitoy kenka. Kasla eppes a dawa nga awan man ti maiburayna.

Kailiwko ketdi ti Paskua iti Filipinas, iti sidong ti nabati a kabsatko nga adda pay laeng sadiay, dagiti kaannakak, kabagian, gagayyem ken am-ammok. No saludsodem: Ania aya ti espesial a maipanggep ti Paskua iti Filipinas?

Saanmo a marikna ti pudno nga anag ti Paskua agingga a dimo maekspiriensa daytoy iti Filipinas.

Mangrugi iti Disiembre 16 [rugi ti Misa de Aguinaldo] ken agngudo iti Enero 2 wenno 4. No dadduma, yuray dagiti Filipino ti "Three Kings" sakbay a maibaba dagiti christmas decorations.

Makuna ti Filipinas ti kababayagan a pagilian a mangrambak ti Paskua iti intero a sangalubongan.

Iti Disiembre 16, mairugi ti panag-novena iti siam nga agsapa wenno tay makuna a "Simbang Gabi wenno Misa de Aguinaldo." Makipaset ti amin a tao iti amin nga edad, uray no agtawen iti lima wenno limapulo ket lima, baknang wenno pobre-- mapan makipagrambak iti pannakaipasngay ti Mannubbot.

Dagiti dadduma a Filipino, no mabalin, saanda kayat ti agliway ti uray maysa nga aldaw iti pannakimisa ti Misa de Aguinaldo. Pamatian, no makompleto ti pannakimisa manipud iti Disiembre 16 agingga iti 24, maipaay kenka dagiti kalikagummo wenno tarigagaymo iti biag. Mangrugi ti misa iti alas tres media wenno alas kuatro iti nasapa a bigat.

Makita dita dagiti agayan-ayat, ti sibubukel a pamilia a magmagna nga agturong iti simbaan. Wenno dagiti agbabarkada ken aggagayyem, ken uray pay da lolo ken lola. Narruay ken reprep dagiti tao iti uneg ti simbaan. No maminsan, awan ti iitiitan.

Ket apaman a malpas ti misa, sangsangkamaysa nga agiinnunna a mapan iti kalsada nga ayan dagiti magatang a kas ti bibingka, kutsinta, puto bumbong, salabat, arroz caldo, lugaw, hot cocoa wenno kape. Nalamiis met ti klima iti bulan ti Disiembre, nangruna iti nasapa a bigat.

Saan la a dayta, adda met dagiti mapan agpaskua wenno christmas carolers. Ubbing, agtutubo ken uray pay dagiti nataengan agpaskua, mapan bumalaybalay iti tunggal rabii [ken uray pay iti nasapa a bigat kalpasan ti Misa de Aguinaldo] manipud Disiembre 16 agingga iti 24. No napintas ti panagkanta dagitoy, addan kenka a bumalay no mano ti kayatmo nga ited kadakuada. Ti agaun nga ayat manipud iti puso-- kasta ti anagna.

Malagipko ketdi no kasano a rinambakan ti pamiliak ti Paskua, idi mangrugiakon nga agbarito. Dakkel a panagtitipontipon ti inangay ti pamilia iti bisperas ti Paskua. Nairaman ditoy dagiti kasinsin ken asideg a kabagiak.

Kadakami nga ubbing idi, ur-urayenmi iti tengnga ti rabii [ta masansan nga agatendarkami pay nga umuna ti Nasantoan a Misa iti oras ti alas dies]. Kunkuna ngamin idi dagiti natataengan a no maturogka, dimo makita ni Santa Claus. Awan regalom kenkuana.

No dadduma, agkaankami nga umuna sakbay iti tengnga ti rabii. Kalpasan ti pannangan, maluktan dagiti regalo iti eksakto ti oras ti alas dose iti rabii.

Iti family house dagiti dadakkelko iti siudad ti Laoag ti masansan a pakaangayan ti panagtitipon ti pamilia. Maidasar iti lamisaan dagiti nagkaadu ti klasena a taraon a kas iti christmas ham, Filipino spaghetti, lumpia, fruit salads, inapo, adda pay bread, pancit, litson manok wenno baboy ken mainum a kas iti coca-cola wenno pepsi, serbesa, gin, arak ken arak ti basi.

Kalpasan ti panagpiestami kadagiti naidasar a taraon, tunggal pamilia ti agsisinnukat ken manglukat iti regalo. Masapul nga aggigiddan ti pannakalukat dagitoy a regalo. Kalpasanna, agtututongtong dagiti nataengan, agsala wenno agbuya iti telebision dagiti agtutubo ken agay-ayam dagiti ubbing.

No madanonen iti oras ti alas dos media wenno alas tres, agdudungsanton ti amin. Dagiti dadduma, maiturogda iti nagtugawanda a sofa gapu ti bannog ken paksuyda. Adda agawid, adda met agbati.

Ket iti sumuno nga aldaw, agriingkami nga ubbing a nasapa ta ibaondakami dagiti dadakkelmi a mapan bumalaybalay nga agkatok iti ridaw dagiti karruba tapno dawatenmi ti aginaldomi.

Iti bisperas ti Baro a Tawen, kas met ti panagrambakmi iti Paskua, aguraykami agingga a magtengan ti tengnga iti rabii.

Nadumaduma ketdi ti mangngegan a paputok wenno palpalibbaang. Adda dita ti rebentador, triangle, super lolo, kanyon bamboo, kuwitis ken uray pay ti loses.

Dagiti dadduma, iruarda dagiti stereo component sa agpatokarda iti napigsa. Adda mangsindan ti lata wenno galba sa maigalut iti likudan ti bisikleta wenno motorsiklo kalpasanna, guyudenda wenno mapan ipalpalawlaw iti kalsada. Naringgor iti aglawlaw ngem anian a ragsakna! Uray kasano't kapuskol ti asuk manipud kadagiti paputok, arya, manso latta!

Nupay awan niebe iti Filipinas, panagkunak, ditoy pay laeng ti pakariknaan ken pakakitaan no kasano ti karambak ti Paskua no idasig iti sabsabali a pagilian.

Pudno, awan ti niebe, adda pabo ngem manmano, awan ti sub-zero a temperatura ti klima, ngem, naidumduma ken simple a pannakarambak ti Paskua a maibagay kadagiti Filipinos.

Ngem uray no adda amin dagiti taraon ken adu a klasena a selebrasion, saantay' koma a lipatan nga uray sadino ti ayantayo, ti panangrambaktayo iti Paskua, laglagipentayo a ti sentro dagitoy a ragragsak ket maipuon iti pannakaipasngay ni Jesu-Kristo.**

.

.

.

.

NO APAY A MARIKNA TI PUDNO NGA ANAG TI PASKUA ITI FILIPINAS?

Rudy Ram. Rumbaoa

samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]