Ditoy Nanumo a Kalapaw, Paskua Beinte-Beinte Kuatro

 

NATAPPOGANTAYON ti Aldaw ti Paskua, di napupuotan. Nagalistot’ aldaw, aya? Madamdama, agpakadan ti duog a tawen ket pasangbayentay’ metten ti ubing a tawen. Kasla idi kalman laeng a rinugiantay’ ti nagbilang kadagiti bulan, ngem ne, maungpottayon ti pagnguddoanna.

Ngem ala, denggem. Daytoy ti itedko kenka. Ti sagutko ita a Krismas. Nanumo. Arigna awan balorna. Awan pategna, ngem awatem. Ingungotem. Nagbannogak a husto dayta. Imbubosko amin a panawenko tapno adda itedko kenka. Tunggal tedted ti ling-et, adda kaibatoganna. Adda kaipapanan-bugasna. Laglagipem, nanumo man ti sagutko, naggapu dayta iti kaunggan ti pusok. Ilalaem, wen? Ipategmo a kas ti panangipategko kenka. Dayta la ti maitedko, ti sagutko…

Ala kastan, Meri Krismas Kenka!

.

.

.

.

.

DITOY NANUMO A KALAPAW, PASKUA BEINTE-BEINTE KUATRO

Mier. 25 Dis. 2o24

Wailuku, Maui

samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

Naragsak a Paskuatayo Amin a Sangapada, Paskua Beinte-Beinte Kuatro

Daytoy ti kailiwko unay. Ngem ti pudno nga anag

ti Paskua adda laeng a nagtaeng kadagiti pusotayo.

Iburay ti ayat saan laeng nga umawat. Isaknap ti

kappia ken aramiden ti pagayatan ti Namarsua--

ta dayta ti pudno a kababagasan iti pannakarambak

ti pannakayanak ti Messias.

NARAGSAK A PASKUATAYO AMIN A SANGAPADA!

Paskua, Beinte-Beinte Kuatro

--

Rudy, Mimieh ken Sofia Monique

Wailuku, Maui

samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

KRISMAS ITI FILIPINAS: IDI KEN ITA

TI laeng pagilian a Filipinas ti kakaisuna a Catholic nation iti Asia. Ti pannakarambak ti Paskua iti Filipinas ti makuna a kabayagan iti intero a lubong. Iti simbaan, mangrugi ti pannakarambak ti Paskua manipud Disiembre 16 agingga iti Enero 6 iti sumuno a tawen. Ngem ti pudno a panangrugi ti selebrasion ket nasapsapa ken agngudo iti nabaybayag.

Ti sentro ti panangrambak ti Paskua dagiti dadduma a Katoliko a nasion ket iti laeng Disiembre 25, kaaldawan a mismo ti Paskua, ken iti piesta ti Epipania, Enero 6.

Iti Filipinas, awan sardayna a selebrasion iti tiempo ti Paskua. Ragragsak, a no maminsan, mayalud-od pay agingga iti Pebrero 2. Kunada nga iladawanna ti kinagarbo a buya idinto a kuna met ti sabali a nalabes a panaggastos.

Naidumduma ti Paskua iti Filipinas. Naisangsangayan.

Adda sumagmamano a paggigiddiatan ti kangrunaan a pagibatayan dagiti Katoliko iti wagas a panagrambak ti Paskua. Daytoy itdenna ti lokal a karakterismo ti Filipino Christmas. Kas pagarigan, ti siam nga agsapa a misa manipud Disiembre 16- 24, a maawagan iti "Misa de Gallo."

Ti balikas naadaw iti termino ti Espaniol [Spanish term] a kayatna a sawen "Misa dagiti Kawitan/Mass of the Roosters." Naawagan a kasta gapu ta maaramid ti misa iti agsapa, oras nga idi, nangruna kadagiti nasulinek a barangay, nga isu ti pagdammuan a panagtaraok ti kawitan apaman a marikna ken makitana ti isisiray ti umuna a raya ti lawag ti init.

Idi un-unana, ti taraok ti kawitan ti mangriing iti maysa a mannalon tapno masapa a bumangon ken mapan iti kataltalonan. Para kadagiti mannalon, makatulong daytoy a taraok ti kawitan iti nasapa a panagriingda iti bigat tapno maliklikan ti kinadarang ti init no kas bilang maladawda a sumalog iti talon.

Dagiti espaniol wenno kastila ti nangirugi/nangisungsong ti Roman Catholicism iti Filipinas idi 16th century. Insuro dagitoy a papadi nga kastila kadagiti Filipino no kasano ti agdaton iti siam nga aldaw a panagkararag iti pannakayanak ni Jesus. Kasta met nga insuro dagitoy a papadi dagiti Filipino nga irugi ti aldaw iti kararag sakbay ti trabaho. Nupay kasta, mapapati idi maselebraran ti misa sakbay nga agturong dagiti mannalon iti kataltalonan.

Ket gapu ti Misa de Gallo, timmaud dagiti paglakuan ti kankanen iti plaza wenno parke nga asideg iti simbaan a masansan a pagnaan ken pagdaliasatan dagiti tao a mapan makimisa. Agpapan kadagitoy, nagbalinen a praktis ken nakaugalian ti aglako kalpasan ti nasapa a misa.

Iti pasetna ti Bisaya ken Mindanao, agiserbi dagiti babbai iti nasao a paglakuan iti hot sikwate [ti natibo a tsokolate a mainum] nga adda kannayonna a puto-maya wenno bibingka.

Iti pasetna ti Luzon, maiserbi dagiti bukod a luto a kankanen. Kadagiti naprogreso a siudad, pinagbalinda a dadakkel dagiti babassit idi a pagatagilakuan.

Ken idi panawen ti kastila iti Filipinas, agpabuya dagiti Filipino iti entablado iti aldaw ti Paskua. Iparang wenno iladawanda ni Maria ken Jose nga agsapsapul iti pagdagusan. Mapan agsursor dagitoy nga aktor ken aktres [Jose ken Maria] iti komunidad tapno agtuktok iti ridaw ti tunggal balay. Iti tunggal balay, nadekorasionan ti sukog sinan-bituen a maawagan ti "parol," tapno daytoy ti mangsilnag ken manglawag ti pagdalanan da Maria ken Jose.

Naawagan daytoy a pabuya iti "Panunuloyan." Mapapati a nabayagen nga inaramid daytoy dagidi nagkauna a kristiano ngem manmano laeng ti makaammo ti daytoy a pabuya iti pasetna ti Luzon. Ngem nagtultuloy ti pannakaisab-it dagiti parol iti tawa. Nagbalin a popular a tradision. Iti agdama, nagwarasen iti intero a Filipinas daytoy a panagipabuya wenno panangibitin kadagiti parol.

Adda met dagiti gangannaet a pagilian a nangimpluensia ken nangipaay ti kontribusion iti kostumbre dagiti Filipino ken tradision maipanggep iti Paskua. Kas koma ti nalatak a Santa Claus ken Christmas Tree. Kalikaguman met dagiti ub-ubbing a Filipino ti makakita ti Paskua a "carnival-on-ice!"

Napigsa ti kidag ti Paskua iti pang-sosial, kultural ken komersio iti biag dagiti Filipino. Kas ti panagtitipon dagiti aggaggayyem ken agbabarkada, wenno sangkapamiliaan-- komon nga ar-aramidenen daytoy iti panawen ti Paskua. Adda pay dita ti rekonsiliasion ken resolusion.

Agpada a pangbalay ken publiko a selebrasion, yegna ti panagdedenna ti sibubukel a pamilia ken ti komunidad.

Dakkel met ti pakainaigan ti negosio. No agbayag ti ramrambak, ad-adu ti magastos-- adu met ti mapastrek iti negosio. Ngem saan a problema dayta kadagiti Filipino ti aggastos, nairuamdan. Adda ketdi kinamangngaasi ken kinamagayat nga agari iti puso. Nagbalinen a kaugalian ti agisagut ken umawat iti sagut.

Kuna dagiti lallakay ken babbaket a mapukpukawen daydi daan a buya ken tradision iti pannakarambak ti Paskua iti Filipinas. Kunada a napimpintas idi nga amang ngem ita. Nupay inrugi dagiti kastila ti makuna nga umuna a pannakarambak ti Paskua, makuna met a naadaptar ti produkto nga insungsongda kadagiti Filipino.

Kinaagpaysona, ti Paskua iti Filipinas iti agdama ket adun ti nagbaliwanna no ikumpera idi un-unana. Ngem adu met. Wen, adu met ti nangawat a siraragsak ti transpormasion wenno pannakabalbaliwna. Nagbalin a mas moderno, naragragsak ken namarmaris a panagrambak.

Ngem kangrunaan a pasetna, nagtalinaed a relihioso dagiti Filipino.

.

.

.

.

.

KRISMAS ITI FILIPINAS: IDI KEN ITA

Rudy Ram. Rumbaoa

Mar. 24 Dis. 2o24

Wai, Maui

samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

TI PAROL [Christmas Lanterns]

TI christmas lantern iti Filipino, maawagan ti "parol."

Awanen sabali pay a naindaklan a simbolo ti paskua iti Filipinas no di ti kaadda ti parol. Adda sadiay ti espiritu ken anag ti Paskua.

Iti panawen ti paskua, makita dagiti sukog wenno tabas ti sinanbituen a parol a nakabitin iti ruar ti tawa dagiti pagtaengan ken uray pay iti kalsada, iti city hall ken provincial capitol. Para kadagiti Filipino, ti agaramid, mangdisenio ken mangipan ti silaw iti parol ket maysa daytoy nga ekspresion [panangiparikna] ti pammati ken namnama.

Ti nagkauna a parol ket tradisional a naaramid manipud iti simple a material a kas ti kawayan, Japanese rice paper, crepe paper, ken kandela wenno coconut oil-lamp tapno silnaganna ti nasao a parol. Nupay kasta, ti agdama a parol ket naaramid iti nadumaduma a sukog wenno tabas ken porma.

Iti lawlaw ti Manila, dagiti parol iti Capiz ket naaramid iti kabibi wenno plastic a mangsilnag ti siudad.

Maysa kadagiti kangrunaan nga inobasion ket masarakan idiay siudad ti San Fernando, Pampanga. Sadiay ti pakakitaan ken pakasarakan ti natayag a parol a naarkosan iti nadumaduma ti marisna nga agpatay-sindi a silaw. Maiparada daytoy iti siudad.

Aniaman a material wenno sukog/tabasna, mabigbig ti parol a kas simbolo iti amin a Filipino ken irepresentarna ti bituen iti Bethlehem a nangiturong kadagiti Tallo a Mamasirib a Lallaki iti kulluong nga 'yan ti maladaga a Jesus.

Ti balikas a parol ket naadaw manipud iti pagsasao ti Espania a lantern-- "farol." Ket segun ti pakasaritaan ti Paskua iti Filipinas, ti ramut ti balikas a parol ket masarakan iti Mexican piniata.

Naggapu met ti piniata iti Espania manipud iti Italia idi 1300's, ken naiwaras idiay Mehiko ket kalpasanna, dimmanon iti Filipinas idi insungsong dagiti kastila ti kristianismo.

Iti libro a "Paskua ti Maysa nga Ubing," ilawlawagna ti Paskua iti Filipinas a ti orihinal a parol ket nakabitan iti silaw a mangsilnag iti dalan nga agturong ti simbaan dagiti mapan maki-Misa de Aguinaldo. Mangrugi ti misa iti maika-sangapulo ket innem nga aldaw ti Disiembre, ken agngudo ti Misa de Aguinaldo iti tengnga ti rabii wenno bisperas ti Paskua. Kalpasan ti misa iti tengnga ti rabii, maisaruno ti pannangan kadagiiti bukod a pagtaengan.

Ti parol ti sentro ti panagrambak dagiti Filipino iti Paskua, nagbalin a "Festival of Lights." Daytoy a ramrambak ket mangrugi kadagiti bulan nga agpatingga iti "BER"-- September, October, November ken December.

Mangrugi a mangngegan dagiti ayug Pamaskua iti bulan ti Setiembre. Marikna ti tunggal Filipino iti kaadda ti Paskua kadakuada babaen ti kanayon a pannakapatokar ti Christmas songs iti radio, iti pagtaengan, negosio, iti kalsada ken parke. Dagiti malls ken department stores ti umuna nga agdekorasion kadagiti parol a mangpadaeg ti negosioda.

Nagbalin a tradision...

Ti parol ket orihinal a naaramat a kas maysa a daton tapno maitan-ok ti Apo. Importante a paset ti debosion kadagiti mamati nga agatendar iti siam nga agsapa ti Misa de Aguinaldo tapno masungbatan ken maipaay kadakuada ti kiddaw wenno pabor.

Kalpasan a naggapu dagitoy a debosionado iti simbaan, imbes a maidulin ti parol iti uneg ti balay, maisab-it ketdi iti ruar ti tawa. Iti rabii, agraniag ti parol babaen ti pannakaipan ti nadumaduma a marisna a silaw.

Dayawen dagiti umili ti aramid tunggal maysa. Mapili ti kapintasan a disenio ti parol. No kas pagarigan di mapili ti parol nga inaramidna, masapul a lalaingen ken pimpintasen dayta a tao ti agaramid iti parol para iti sumuno a panagpipili.

Insungsong dagiti kastila a papadi daytoy a pasalip/kontes a kasukat ti sangkabassit a gunguna nga awaten ti mangabak. Inaramid ti simbaan daytoy a kas debosion iti panagdaton ken ni Jesus. Isut' gapuna a no tiempo ti Paskua, nagbalinen a kaugalian dagiti tattao ti agpasiar iti simbaan iti tinawen tapno mapanda kitaen ti baro a disenio ken agkakapintas a naaramid a parol.

Idi panawen ti kastila iti Filipinas, nadumaduma ti marisna a "papel de Japon" ti masansan a maaramat a pagdisenio iti parol.

Mateo 2:9-10

Apaman a nangegda ti imbaga ti ari, pimmanawdan. Idi addada iti dalan, nagparang manen daydi bituen a nakitada idiay daya ket idaldalanna ida agingga a nagsardeng iti ngatuen ti 'yan ti ubing.

Kasta unay ti ragsakda a nakakita iti bituen!

.

.

.

.

.

TI PAROL

[Christmas Lanterns]

Rudy Ram. Rumbaoa

samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

#parol #lantern #krismas #filipinas #simbolo #paskua #anag #espiritu #pannakayanak #mannubot #belen #disiembre #samiweng #ayat #rudyram.rumbaoa

[nabulod dagiti ladawan a nausar]

NO APAY A MARIKNA TI PUDNO NGA ANAG TI PASKUA ITI FILIPINAS?

SANGAPULO ket dua pay nga aldaw, Paskuan!

Iti sadino man a lugar ti papanam, makita dagiti nadumaduma a klasena a dekorasion ti Paskua, dagiti ayug ti Paskua a maipatayab iti tangatang ken nagkaadu a tattao a mapan aggatang iti supermarkets, malls wenno groceries para ti regalo ken taraon nga agserbi iti kaaldawan ti Paskua.

Kadakami, napatakdermin ti krismas tri a nadekorasionan iti nadumaduma ti marisna a christmas balls ken lights. Nabungon metten dagiti regalo a naipasirok iti christmas tree a para kada tatang ken nanang, manang ken manong, ni ading ken uray pay da lolo ken lola, dagiti kabagian, gagayyem ken am-ammo.

Kaligakuman ti amin iti pamilia ti makakita iti white christmas, ngem kasano, awan met niebe iti Filipinas. Ken uray pay no adda amin dagitoy a dekorasion ken agkakapintas a mabuya a silaw, no saan nga agdedenna ti pamilia iti kaaldawan ti Paskua, kasla man awan ti anagna dagitoy kenka. Kasla eppes a dawa nga awan man ti maiburayna.

Kailiwko ketdi ti Paskua iti Filipinas, iti sidong ti nabati a kabsatko nga adda pay laeng sadiay, dagiti kaannakak, kabagian, gagayyem ken am-ammok. No saludsodem: Ania aya ti espesial a maipanggep ti Paskua iti Filipinas?

Saanmo a marikna ti pudno nga anag ti Paskua agingga a dimo maekspiriensa daytoy iti Filipinas.

Mangrugi iti Disiembre 16 [rugi ti Misa de Aguinaldo] ken agngudo iti Enero 2 wenno 4. No dadduma, yuray dagiti Filipino ti "Three Kings" sakbay a maibaba dagiti christmas decorations.

Makuna ti Filipinas ti kababayagan a pagilian a mangrambak ti Paskua iti intero a sangalubongan.

Iti Disiembre 16, mairugi ti panag-novena iti siam nga agsapa wenno tay makuna a "Simbang Gabi wenno Misa de Aguinaldo." Makipaset ti amin a tao iti amin nga edad, uray no agtawen iti lima wenno limapulo ket lima, baknang wenno pobre-- mapan makipagrambak iti pannakaipasngay ti Mannubbot.

Dagiti dadduma a Filipino, no mabalin, saanda kayat ti agliway ti uray maysa nga aldaw iti pannakimisa ti Misa de Aguinaldo. Pamatian, no makompleto ti pannakimisa manipud iti Disiembre 16 agingga iti 24, maipaay kenka dagiti kalikagummo wenno tarigagaymo iti biag. Mangrugi ti misa iti alas tres media wenno alas kuatro iti nasapa a bigat.

Makita dita dagiti agayan-ayat, ti sibubukel a pamilia a magmagna nga agturong iti simbaan. Wenno dagiti agbabarkada ken aggagayyem, ken uray pay da lolo ken lola. Narruay ken reprep dagiti tao iti uneg ti simbaan. No maminsan, awan ti iitiitan.

Ket apaman a malpas ti misa, sangsangkamaysa nga agiinnunna a mapan iti kalsada nga ayan dagiti magatang a kas ti bibingka, kutsinta, puto bumbong, salabat, arroz caldo, lugaw, hot cocoa wenno kape. Nalamiis met ti klima iti bulan ti Disiembre, nangruna iti nasapa a bigat.

Saan la a dayta, adda met dagiti mapan agpaskua wenno christmas carolers. Ubbing, agtutubo ken uray pay dagiti nataengan agpaskua, mapan bumalaybalay iti tunggal rabii [ken uray pay iti nasapa a bigat kalpasan ti Misa de Aguinaldo] manipud Disiembre 16 agingga iti 24. No napintas ti panagkanta dagitoy, addan kenka a bumalay no mano ti kayatmo nga ited kadakuada. Ti agaun nga ayat manipud iti puso-- kasta ti anagna.

Malagipko ketdi no kasano a rinambakan ti pamiliak ti Paskua, idi mangrugiakon nga agbarito. Dakkel a panagtitipontipon ti inangay ti pamilia iti bisperas ti Paskua. Nairaman ditoy dagiti kasinsin ken asideg a kabagiak.

Kadakami nga ubbing idi, ur-urayenmi iti tengnga ti rabii [ta masansan nga agatendarkami pay nga umuna ti Nasantoan a Misa iti oras ti alas dies]. Kunkuna ngamin idi dagiti natataengan a no maturogka, dimo makita ni Santa Claus. Awan regalom kenkuana.

No dadduma, agkaankami nga umuna sakbay iti tengnga ti rabii. Kalpasan ti pannangan, maluktan dagiti regalo iti eksakto ti oras ti alas dose iti rabii.

Iti family house dagiti dadakkelko iti siudad ti Laoag ti masansan a pakaangayan ti panagtitipon ti pamilia. Maidasar iti lamisaan dagiti nagkaadu ti klasena a taraon a kas iti christmas ham, Filipino spaghetti, lumpia, fruit salads, inapo, adda pay bread, pancit, litson manok wenno baboy ken mainum a kas iti coca-cola wenno pepsi, serbesa, gin, arak ken arak ti basi.

Kalpasan ti panagpiestami kadagiti naidasar a taraon, tunggal pamilia ti agsisinnukat ken manglukat iti regalo. Masapul nga aggigiddan ti pannakalukat dagitoy a regalo. Kalpasanna, agtututongtong dagiti nataengan, agsala wenno agbuya iti telebision dagiti agtutubo ken agay-ayam dagiti ubbing.

No madanonen iti oras ti alas dos media wenno alas tres, agdudungsanton ti amin. Dagiti dadduma, maiturogda iti nagtugawanda a sofa gapu ti bannog ken paksuyda. Adda agawid, adda met agbati.

Ket iti sumuno nga aldaw, agriingkami nga ubbing a nasapa ta ibaondakami dagiti dadakkelmi a mapan bumalaybalay nga agkatok iti ridaw dagiti karruba tapno dawatenmi ti aginaldomi.

Iti bisperas ti Baro a Tawen, kas met ti panagrambakmi iti Paskua, aguraykami agingga a magtengan ti tengnga iti rabii.

Nadumaduma ketdi ti mangngegan a paputok wenno palpalibbaang. Adda dita ti rebentador, triangle, super lolo, kanyon bamboo, kuwitis ken uray pay ti loses.

Dagiti dadduma, iruarda dagiti stereo component sa agpatokarda iti napigsa. Adda mangsindan ti lata wenno galba sa maigalut iti likudan ti bisikleta wenno motorsiklo kalpasanna, guyudenda wenno mapan ipalpalawlaw iti kalsada. Naringgor iti aglawlaw ngem anian a ragsakna! Uray kasano't kapuskol ti asuk manipud kadagiti paputok, arya, manso latta!

Nupay awan niebe iti Filipinas, panagkunak, ditoy pay laeng ti pakariknaan ken pakakitaan no kasano ti karambak ti Paskua no idasig iti sabsabali a pagilian.

Pudno, awan ti niebe, adda pabo ngem manmano, awan ti sub-zero a temperatura ti klima, ngem, naidumduma ken simple a pannakarambak ti Paskua a maibagay kadagiti Filipinos.

Ngem uray no adda amin dagiti taraon ken adu a klasena a selebrasion, saantay' koma a lipatan nga uray sadino ti ayantayo, ti panangrambaktayo iti Paskua, laglagipentayo a ti sentro dagitoy a ragragsak ket maipuon iti pannakaipasngay ni Jesu-Kristo.**

.

.

.

.

NO APAY A MARIKNA TI PUDNO NGA ANAG TI PASKUA ITI FILIPINAS?

Rudy Ram. Rumbaoa

samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]

Adda Latta Dagiti Naasi a Puso

Ni Rudy Ram. Rumbaoa



TUNGGAL madanonan ti bulan ti Disiembre, malagipko daydi nagawan nga amak, ni Dios-ti-aluadna Emeterio Tungpalan Rumbaoa.

Kas met kenkuana, adu't kaing-ingas ken kapadana iti ugali iti lugar a pagtrabahoak: maysa a longterm nursing care facility ditoy Maui a nakaibalayan dagiti nagduduma a puli ken klase iti nasakitna a nataengan. Pasaray maipilkat iti panunotko ti rupa daydi amak no manarimaanko nga ipapaay ti panaripato wenno panakaaywan ti maysa a residente.

Ta kas iti panaglugar dagiti residente ditoy a pagtaraknan [awaganda iti residente dagiti nataengan ta agbalinen a ditoy ti pagtaenganda agingga a pumusayda--dagiti dadduma, mapalubosanda nga agawid no adda la ketdi mangasikaso kadakuada wenno maipanda iti home care], nagsakit met daydi dinungdungngok nga amak-- nagkomplikasion ti sakitna agingga nga insukona ti maudi nga angesna iti Namarsua.

Awan ti pagdumaan iti panangigagak kadagitoy a residente iti nagbalin a situasion ti amak, 'suna laeng ta tartaripatoek dagiti tattao a diak kapin-ano. Wen, panangigaga ken makipagrika wenno makisimpatia iti sasaaden ken sagsagabaen ti sabali.

Madanonan manen iti aldaw a panakayanak ti Mannubbot ket saan laengen a daydi amak ti malagipko ita, pati payen dagiti residente nga adda ditoy a pasilidad ti pagtaraknan. Maimatangak manen ti buya ti maulit-ulit a langa iti kinaliday dagitoy a nataengan. Ta kas kadagiti naglabas a Paskua a panagtrabahok ditoy, awan ti makunak a pagbaliwan ti kasasaaadda malaksid laeng iti panakaipaay kadakuada ti sangkabassit a ragsak. "Sangkabassit" kunak ta no nalpasen iti aldaw ti Paskua wenno dagiti dadduma pay a naisangsangayan nga aldaw, agsubli manen iti dati a situasionda. Makitam ida ita a naragsak, 'ton bigat saanen. Adda dagiti nasalun-at ita, ngem 'ton sumaruno nga aldaw awandan ta adda dagiti pumusay. Dagiti dadduma, yawid ti pamiliada. Adda umay, adda met mapan. Adda baro a rupa, adda met saan.

Ngem amin dagitoy a pakabuklan iti maimatangak, iyanninawda ketdi iti agnanayon a kaadda daydi nagawan nga amak iti panunotko ket babaen iti kinatao dagitoy a residente, saan a mapunas iti lagipko ti napalabas. Pasetda ketdi iti kinataok.

Malagipko la ngarud iti kuna ti maysa a residente nga Hapon, "Ibilangka a kameng ti pamiliak gapu iti kinadungngo nga ipapaaymo kaniak iti laksid a dinak kapin-ano. Wen, sika ti kasukat daydi nagawan nga anakko a lalaki." Sabali laeng iti kuna ti ka-Filipinoan, "An-anusannak kadi, Barok. Ti Apo ti mangbension kenka." Kuna pay ti sabali, "Nasayaatka unay kaniak. Iyawidnak koma idiay balayyo ta aywanannak."

No utobentayo dagitoy a balikas dagiti nataengan, iparipirip ken ipeksada kadatayo a pasetda pay laeng iti kagimongan tapno maipaayanda iti "napudno" nga atension nupay ti kinapudnona, ammotayo a dandanidan mapukaw iti lubong. Agsalugen ti salun-at dagitoy, ngem kayatda met nga agbalintayo a paset iti biag ken pakasaritaanda.

Iti sasaaden dagitoy a nataengan, kasla mariknak nga addaak iti kinataoda saan a gapu ta ibilangdak a kameng ti pamiliana, wenno agan-anusak ken nasayaatak kadakuada. Ketdi, mariknak ken makitak ti pudno a kaipapanan ti biag iti kinataoda. Dumtengto met ti panawen a magtengak iti edadda ket mapadasak ti agdama a situasion ken sasaadenda. Addanto kadi met makisimpatia wenno makipagrikna kaniak? Saludsodko nga awan pay ti sungbatna agingga a di madanonan ti naisangrat a panawen.

Ngem ania man ti agbalin a sungbat iti saludsodko, kastan sa ti gasat ti maysa a nataenganen: "agbalin nga ul-ulila iti bukodna a pamilia, kabagian ken makaam-ammo." Ngem iti laksid daytoy a sasaaden ken situasionda, adda latta dagiti "naasi a puso" a makipagrika wenno makisimpatia kadakuada. Isuda ti bannuar dagitoy a nataengan ta isuda a mismo ti kanayon a makataktakunaynay wenno madennaanda. Isuda ti makaawat ken mangipaay iti inaldaw a pannaripato, pannangan, panakadigos, mangkuyog iti ospital, iti panagwatwatda, panagpasiar ken no ania ditan a pagturongan ken aramiden dagiti residente. Iti ababa a pannao, adda kadagitoy a naasi a puso ti panaganus, isuda ti mangiturong iti nasayaat a salun-at dagiti nataengan. No koma diay paggugubatan, addada a mismo iti frontline; isuda ti nakasagana ken sarikedked dagiti nataengan a mangirisgo iti salun-at ken biagda. Ken kangrunaanna iti amin, naikawes kadakuada ti "managayat ken manangipateg a puso."

Agngudo koma daytoy a tawen kadatayo a mangpasayaat pay iti kinataotayo, saan laeng a pisikal no di ket ti kina-Espiritual sakbay nga intay' sarabuen ken irubbuat ti "Baro a Tawen."Agayus wenno agpussuak koma iti "ayat ken kaasi" manipud kadagiti puspusotayo ta dayta ti pudno nga anag [ti kina-Kristiano] iti daytoy a Paskua. Ngem puera delos buenos no maminsan, pagsingirtayo ti kinaimbag a naaramidantayo iti sabali. Ti mangipaay iti "compassionate caring" ket saan koma laeng a para kadagiti am-ammo, kabagian wenno iti pamiliatayo. Ipaaytayo iti isu a amin a pinarsua ti Dios tapno ad-adda nga agpussuak ti bendision ken grasia manipud iti Apo.*

*Naipablaak daytoy iti Fil-Am Observer December 2007 Issue
Iti Kolumko a "Di Nakapapati, Ngem Pudno"
iti orihinal a paulona: "Compassionate Caring"
All Rights Reserved by Rudy Ram. Rumbaoa///12.02.08
______________________________________

Ne, Christmas Capital ti Filipinas iti Lubong, Kaili?

Ni Rudy Ram. Rumbaoa


"NO place like home," kasta ti pagsasaoda.

Ti Filipinas ti kapintasan a lugar a pangrambakan ti Paskua. Saan laeng a Katoliko a pagilian, relihioso ken debosionado pay dagiti tattao. Serioso a makipaset dagiti umili iti panagsagana ti panakarambak iti panakaipasngay ti Mannubbot-- gistay makabulan ti kabayag iti panagrambak a mangrugi iti Misa de Gallo/Aguinaldo, Disiembre 16 ken agpatingga iti Enero 6 a Piesta dagiti Tallo nga Ari.

Iti siam nga agsapa, mapunno dagiti simbaan kadagiti deboto a mapan agatendar iti Misa de Gallo/Aguinaldo. Iti karabian ti bisperas ti Paskua, kastanto manen iti kaadu dagiti tattao a mapan saan laeng a makipagrambak iti panakaipasngay ti Mannubbot ngem agdengngeg iti Nasantoan a Balikas ti Apo.

Anian a nagragsak! Kasta ti anag ti Paskua... iti Filipinas!

Arigna a maysa a gameng ti Paskua para kadagiti kristianos ken pagano ta ditoy a mapataud ti miryad iti ritual ken tradision ti Paskua iti Filipinas. Maysa a kalatakan isu ti panagaramid iti parol. Ti lampara a nasukogan/natabasan iti sinanbituen ken maibitin wenno maisab-it iti tunggal pasdek negosio ken iti pagtaengan a mangpadaeg pay iti Paskua.

Nagbalinen a tradision ken paset ti kultura iti agaramid ti parol.

Awan sardayna iti panakadiskobre kadagiti agkakapintas a bambanag no palabsam ti Paskua iti Filipinas.

No mairana nga addaka sadiay Filipinas iti panawen ti Paskua, pasiaren ti San Fernando, Pampanga-- ditoy iti pakakitaan ti Giant Christmas Lantern ken naawagan pay a kas "Christmas Capital of the Philippines." Ti konsierto a Pamaskua a kanayon a maangay iti parke iti sentro ti Kamanilaan. Sabali laeng ti napintas a buya ti Maynatinis Nativity Parade ken Magical Christmas Festival. Ti ipampanakkel ti Laoag a Laoag City Lantern Parade, ti Pastores Bikol Folk Festival ti Bicol, dagiti paputok ken dagiti nangayed a parambak ti Baro a Tawen iti intero a pagilian.

Kunada a Christmas Capital ti Filipinas iti lubong. Agpayso ngata?
Mabalin nga adda kinapudnona. Iti Filipinas laeng ti pakakitaan ken kabayagan a lugar a mangrambak ti Paskua, umabot iti ngan-ngani uppat a bulan. Mangrugi iti Setiembre ken aggibus iti umuna a lawas ti Enero ti sumuno a tawen.

Iti Filipinas, makita dagiti nadumaduma a dekorasion ti Christmas a naibisti kadagiti malls, department stores, supermarkets, iti simbaan, kapitolio, city hall, parke ken iti pagtaengan. Wen ta uray kanunumoan a kita ti kalapaw iti Filipinas, adda sadiay a nakabitin wenno naisab-it ti parol. Nasukog babaen iti kawayan ken nabungon iti papel de japon, palatang ti saba, bunga ti ipil-ipil wenno kompurme ditan a mangpadaeg ken mangpataud iti naisangsangayan a buya.

Kaaduanna met a parol, adda iti tengngana ti Bethlehem wenno Nativity. Dagitoy a buya ti mangyasideg ti rikna iti pudno nga anag ken kaipapanan ti Paskua. Agtaeng kenka. Iti puso...

Dagiti dadduma pay nga aramid a kas iti walis-tingting [broomstick] a napinturaan iti puraw ken agserbi a kas krismas tri, wenno adda dita dagiti magatang iti Divisoria ken supermarket a nagduduma ti marisna a Christmas lights.

Iti pay Filipinas ti pakakitaan ti kaaduan a tattao iti saan a maturog no bisperas ken kaaldawan ti Paskua wenno iti bisperas ti Baro a Tawen. Sangsangkamaysa ti mangibinglay ken makipaset iti taraon a maidasar iti lamisaan. Noche Buena ken Media Noche.

Sa maysa pay, iti laeng Filipinas ti pakakitaan kadagiti bumalaybalay a carolers. Gistay rinabii nga adda agpaskua, ken uray pay iti agsapa no malpas ti Misa de Gallo/Aguinaldo.

Iti Filipinas kalpasan ti midnight wenno Misa de Gallo/Aguinaldo, saan a kompleto no awan ti puto bumbong, suman, kape wenno hot tea. Daytoy ti kunada a "main event" kalpasan ti misa.

Ngarud, no agpayso man a ti Filipinas ti Christmas Capital ti Paskua iti intero a lubong a saan laeng a kabayagan a pagilian a mangrambak iti Paskua, a ket dakkel a pakaidayawan dagiti Filipinos daytoy. Saan la a dayta, makaawis pay kadagiti turista a mapan agpasiar iti Filipinas.

Basta natapugan ti bulan nga agpatingga iti "ber," dayta ti indikasion iti panangrugi ti Paskua. Mangrugi a maipatayab dagiti ayug Pamaskua kadagiti radio stations, malls, department stores, supermarkets ken uray pay iti bukod a pagtaengan. Mangrugin dagiti umili nga agsagsagana a mangpasangbay iti karagsakan a pasken ti tawen.

Ket ti parol wenno christmas lanterns ti kadakkelan a pamastrekan ti negosio iti kastoy a tiempo. Sabali laeng ti paputok wenno firecrackers.

Manipud iti amianan agpatingga iti abagatan, iti daya agingga iti laud, makita dagiti nadumaduma a klase ken sukog dagiti parol a naikkan pay iti nagduduma ti marisna a christmas lights a mangpapintas ken mangpadaeg iti buya ti parol iti rabii. Arigna ti kulintaba nga agpatay-sindi dagitoy naimontar a silsilaw iti parol.

Masansan a dagiti marginized people wenno dagiti balud ken nakurapay ti ad-adda nga agaramid iti parol. Napintas daytoy a nayon ti pamastrekanda. Iti dadduma a komunidad, agpakontesda para iti kapintasan a parol. Ti mangabak ket umawat ti gunguna.

Awanen iti sabali a paset ti lubong iti pakakitaan ti kastoy kadaeg ken kaaduna nga agkakapintas a mabuya ken adda kayatna a sawen a parol. Naglalaokan iti nagduduma a selebrasion a kas iti Misa de Gallo/Aguinaldo, Pamasko sa mga Bata, Caroling, Christmas Decor/Lantern Competition, bonus, paputok, kdpy.

Ken ne, agited pay dagiti dadduma a kompnia [iti negosio, pribado ken iti gobierno] kadagiti empleado iti christmas bonuses ken 13th month pays.

Hmmm....

"Beer......zzzzz"***
___________________