Gardens

ni Rudy Ram. Rumbaoa

 Give the love
and tenderness
Plenty of nourishment, too,
They need water
and sunshine
To grow
and blossom for you.

Butterflies
fluttering about
Fragrances
awakening your senses,
Birds pecking on
morsels of food
Bounderies defined
with fences.

Strolling about
very soothing
Each time seeing
something new,
Simple pleasantries
of life
When new birth comes
into view.

Vibrant
healthy lawns
Pristine manicured
and plush,
Beautiful
sculptured gardens
Proned aromatic
and lush.

[CR.2008.by.rudyram.rumbaoa]
__________________________

Merry Christmas! Mele Kalikimaka! Maligayang Pasko! Naragsak a Paskuayo!

Adda Latta Dagiti Naasi a Puso

Ni Rudy Ram. Rumbaoa



TUNGGAL madanonan ti bulan ti Disiembre, malagipko daydi nagawan nga amak, ni Dios-ti-aluadna Emeterio Tungpalan Rumbaoa.

Kas met kenkuana, adu't kaing-ingas ken kapadana iti ugali iti lugar a pagtrabahoak: maysa a longterm nursing care facility ditoy Maui a nakaibalayan dagiti nagduduma a puli ken klase iti nasakitna a nataengan. Pasaray maipilkat iti panunotko ti rupa daydi amak no manarimaanko nga ipapaay ti panaripato wenno panakaaywan ti maysa a residente.

Ta kas iti panaglugar dagiti residente ditoy a pagtaraknan [awaganda iti residente dagiti nataengan ta agbalinen a ditoy ti pagtaenganda agingga a pumusayda--dagiti dadduma, mapalubosanda nga agawid no adda la ketdi mangasikaso kadakuada wenno maipanda iti home care], nagsakit met daydi dinungdungngok nga amak-- nagkomplikasion ti sakitna agingga nga insukona ti maudi nga angesna iti Namarsua.

Awan ti pagdumaan iti panangigagak kadagitoy a residente iti nagbalin a situasion ti amak, 'suna laeng ta tartaripatoek dagiti tattao a diak kapin-ano. Wen, panangigaga ken makipagrika wenno makisimpatia iti sasaaden ken sagsagabaen ti sabali.

Madanonan manen iti aldaw a panakayanak ti Mannubbot ket saan laengen a daydi amak ti malagipko ita, pati payen dagiti residente nga adda ditoy a pasilidad ti pagtaraknan. Maimatangak manen ti buya ti maulit-ulit a langa iti kinaliday dagitoy a nataengan. Ta kas kadagiti naglabas a Paskua a panagtrabahok ditoy, awan ti makunak a pagbaliwan ti kasasaaadda malaksid laeng iti panakaipaay kadakuada ti sangkabassit a ragsak. "Sangkabassit" kunak ta no nalpasen iti aldaw ti Paskua wenno dagiti dadduma pay a naisangsangayan nga aldaw, agsubli manen iti dati a situasionda. Makitam ida ita a naragsak, 'ton bigat saanen. Adda dagiti nasalun-at ita, ngem 'ton sumaruno nga aldaw awandan ta adda dagiti pumusay. Dagiti dadduma, yawid ti pamiliada. Adda umay, adda met mapan. Adda baro a rupa, adda met saan.

Ngem amin dagitoy a pakabuklan iti maimatangak, iyanninawda ketdi iti agnanayon a kaadda daydi nagawan nga amak iti panunotko ket babaen iti kinatao dagitoy a residente, saan a mapunas iti lagipko ti napalabas. Pasetda ketdi iti kinataok.

Malagipko la ngarud iti kuna ti maysa a residente nga Hapon, "Ibilangka a kameng ti pamiliak gapu iti kinadungngo nga ipapaaymo kaniak iti laksid a dinak kapin-ano. Wen, sika ti kasukat daydi nagawan nga anakko a lalaki." Sabali laeng iti kuna ti ka-Filipinoan, "An-anusannak kadi, Barok. Ti Apo ti mangbension kenka." Kuna pay ti sabali, "Nasayaatka unay kaniak. Iyawidnak koma idiay balayyo ta aywanannak."

No utobentayo dagitoy a balikas dagiti nataengan, iparipirip ken ipeksada kadatayo a pasetda pay laeng iti kagimongan tapno maipaayanda iti "napudno" nga atension nupay ti kinapudnona, ammotayo a dandanidan mapukaw iti lubong. Agsalugen ti salun-at dagitoy, ngem kayatda met nga agbalintayo a paset iti biag ken pakasaritaanda.

Iti sasaaden dagitoy a nataengan, kasla mariknak nga addaak iti kinataoda saan a gapu ta ibilangdak a kameng ti pamiliana, wenno agan-anusak ken nasayaatak kadakuada. Ketdi, mariknak ken makitak ti pudno a kaipapanan ti biag iti kinataoda. Dumtengto met ti panawen a magtengak iti edadda ket mapadasak ti agdama a situasion ken sasaadenda. Addanto kadi met makisimpatia wenno makipagrikna kaniak? Saludsodko nga awan pay ti sungbatna agingga a di madanonan ti naisangrat a panawen.

Ngem ania man ti agbalin a sungbat iti saludsodko, kastan sa ti gasat ti maysa a nataenganen: "agbalin nga ul-ulila iti bukodna a pamilia, kabagian ken makaam-ammo." Ngem iti laksid daytoy a sasaaden ken situasionda, adda latta dagiti "naasi a puso" a makipagrika wenno makisimpatia kadakuada. Isuda ti bannuar dagitoy a nataengan ta isuda a mismo ti kanayon a makataktakunaynay wenno madennaanda. Isuda ti makaawat ken mangipaay iti inaldaw a pannaripato, pannangan, panakadigos, mangkuyog iti ospital, iti panagwatwatda, panagpasiar ken no ania ditan a pagturongan ken aramiden dagiti residente. Iti ababa a pannao, adda kadagitoy a naasi a puso ti panaganus, isuda ti mangiturong iti nasayaat a salun-at dagiti nataengan. No koma diay paggugubatan, addada a mismo iti frontline; isuda ti nakasagana ken sarikedked dagiti nataengan a mangirisgo iti salun-at ken biagda. Ken kangrunaanna iti amin, naikawes kadakuada ti "managayat ken manangipateg a puso."

Agngudo koma daytoy a tawen kadatayo a mangpasayaat pay iti kinataotayo, saan laeng a pisikal no di ket ti kina-Espiritual sakbay nga intay' sarabuen ken irubbuat ti "Baro a Tawen."Agayus wenno agpussuak koma iti "ayat ken kaasi" manipud kadagiti puspusotayo ta dayta ti pudno nga anag [ti kina-Kristiano] iti daytoy a Paskua. Ngem puera delos buenos no maminsan, pagsingirtayo ti kinaimbag a naaramidantayo iti sabali. Ti mangipaay iti "compassionate caring" ket saan koma laeng a para kadagiti am-ammo, kabagian wenno iti pamiliatayo. Ipaaytayo iti isu a amin a pinarsua ti Dios tapno ad-adda nga agpussuak ti bendision ken grasia manipud iti Apo.*

*Naipablaak daytoy iti Fil-Am Observer December 2007 Issue
Iti Kolumko a "Di Nakapapati, Ngem Pudno"
iti orihinal a paulona: "Compassionate Caring"
All Rights Reserved by Rudy Ram. Rumbaoa///12.02.08
______________________________________

Ne, Christmas Capital ti Filipinas iti Lubong, Kaili?

Ni Rudy Ram. Rumbaoa


"NO place like home," kasta ti pagsasaoda.

Ti Filipinas ti kapintasan a lugar a pangrambakan ti Paskua. Saan laeng a Katoliko a pagilian, relihioso ken debosionado pay dagiti tattao. Serioso a makipaset dagiti umili iti panagsagana ti panakarambak iti panakaipasngay ti Mannubbot-- gistay makabulan ti kabayag iti panagrambak a mangrugi iti Misa de Gallo/Aguinaldo, Disiembre 16 ken agpatingga iti Enero 6 a Piesta dagiti Tallo nga Ari.

Iti siam nga agsapa, mapunno dagiti simbaan kadagiti deboto a mapan agatendar iti Misa de Gallo/Aguinaldo. Iti karabian ti bisperas ti Paskua, kastanto manen iti kaadu dagiti tattao a mapan saan laeng a makipagrambak iti panakaipasngay ti Mannubbot ngem agdengngeg iti Nasantoan a Balikas ti Apo.

Anian a nagragsak! Kasta ti anag ti Paskua... iti Filipinas!

Arigna a maysa a gameng ti Paskua para kadagiti kristianos ken pagano ta ditoy a mapataud ti miryad iti ritual ken tradision ti Paskua iti Filipinas. Maysa a kalatakan isu ti panagaramid iti parol. Ti lampara a nasukogan/natabasan iti sinanbituen ken maibitin wenno maisab-it iti tunggal pasdek negosio ken iti pagtaengan a mangpadaeg pay iti Paskua.

Nagbalinen a tradision ken paset ti kultura iti agaramid ti parol.

Awan sardayna iti panakadiskobre kadagiti agkakapintas a bambanag no palabsam ti Paskua iti Filipinas.

No mairana nga addaka sadiay Filipinas iti panawen ti Paskua, pasiaren ti San Fernando, Pampanga-- ditoy iti pakakitaan ti Giant Christmas Lantern ken naawagan pay a kas "Christmas Capital of the Philippines." Ti konsierto a Pamaskua a kanayon a maangay iti parke iti sentro ti Kamanilaan. Sabali laeng ti napintas a buya ti Maynatinis Nativity Parade ken Magical Christmas Festival. Ti ipampanakkel ti Laoag a Laoag City Lantern Parade, ti Pastores Bikol Folk Festival ti Bicol, dagiti paputok ken dagiti nangayed a parambak ti Baro a Tawen iti intero a pagilian.

Kunada a Christmas Capital ti Filipinas iti lubong. Agpayso ngata?
Mabalin nga adda kinapudnona. Iti Filipinas laeng ti pakakitaan ken kabayagan a lugar a mangrambak ti Paskua, umabot iti ngan-ngani uppat a bulan. Mangrugi iti Setiembre ken aggibus iti umuna a lawas ti Enero ti sumuno a tawen.

Iti Filipinas, makita dagiti nadumaduma a dekorasion ti Christmas a naibisti kadagiti malls, department stores, supermarkets, iti simbaan, kapitolio, city hall, parke ken iti pagtaengan. Wen ta uray kanunumoan a kita ti kalapaw iti Filipinas, adda sadiay a nakabitin wenno naisab-it ti parol. Nasukog babaen iti kawayan ken nabungon iti papel de japon, palatang ti saba, bunga ti ipil-ipil wenno kompurme ditan a mangpadaeg ken mangpataud iti naisangsangayan a buya.

Kaaduanna met a parol, adda iti tengngana ti Bethlehem wenno Nativity. Dagitoy a buya ti mangyasideg ti rikna iti pudno nga anag ken kaipapanan ti Paskua. Agtaeng kenka. Iti puso...

Dagiti dadduma pay nga aramid a kas iti walis-tingting [broomstick] a napinturaan iti puraw ken agserbi a kas krismas tri, wenno adda dita dagiti magatang iti Divisoria ken supermarket a nagduduma ti marisna a Christmas lights.

Iti pay Filipinas ti pakakitaan ti kaaduan a tattao iti saan a maturog no bisperas ken kaaldawan ti Paskua wenno iti bisperas ti Baro a Tawen. Sangsangkamaysa ti mangibinglay ken makipaset iti taraon a maidasar iti lamisaan. Noche Buena ken Media Noche.

Sa maysa pay, iti laeng Filipinas ti pakakitaan kadagiti bumalaybalay a carolers. Gistay rinabii nga adda agpaskua, ken uray pay iti agsapa no malpas ti Misa de Gallo/Aguinaldo.

Iti Filipinas kalpasan ti midnight wenno Misa de Gallo/Aguinaldo, saan a kompleto no awan ti puto bumbong, suman, kape wenno hot tea. Daytoy ti kunada a "main event" kalpasan ti misa.

Ngarud, no agpayso man a ti Filipinas ti Christmas Capital ti Paskua iti intero a lubong a saan laeng a kabayagan a pagilian a mangrambak iti Paskua, a ket dakkel a pakaidayawan dagiti Filipinos daytoy. Saan la a dayta, makaawis pay kadagiti turista a mapan agpasiar iti Filipinas.

Basta natapugan ti bulan nga agpatingga iti "ber," dayta ti indikasion iti panangrugi ti Paskua. Mangrugi a maipatayab dagiti ayug Pamaskua kadagiti radio stations, malls, department stores, supermarkets ken uray pay iti bukod a pagtaengan. Mangrugin dagiti umili nga agsagsagana a mangpasangbay iti karagsakan a pasken ti tawen.

Ket ti parol wenno christmas lanterns ti kadakkelan a pamastrekan ti negosio iti kastoy a tiempo. Sabali laeng ti paputok wenno firecrackers.

Manipud iti amianan agpatingga iti abagatan, iti daya agingga iti laud, makita dagiti nadumaduma a klase ken sukog dagiti parol a naikkan pay iti nagduduma ti marisna a christmas lights a mangpapintas ken mangpadaeg iti buya ti parol iti rabii. Arigna ti kulintaba nga agpatay-sindi dagitoy naimontar a silsilaw iti parol.

Masansan a dagiti marginized people wenno dagiti balud ken nakurapay ti ad-adda nga agaramid iti parol. Napintas daytoy a nayon ti pamastrekanda. Iti dadduma a komunidad, agpakontesda para iti kapintasan a parol. Ti mangabak ket umawat ti gunguna.

Awanen iti sabali a paset ti lubong iti pakakitaan ti kastoy kadaeg ken kaaduna nga agkakapintas a mabuya ken adda kayatna a sawen a parol. Naglalaokan iti nagduduma a selebrasion a kas iti Misa de Gallo/Aguinaldo, Pamasko sa mga Bata, Caroling, Christmas Decor/Lantern Competition, bonus, paputok, kdpy.

Ken ne, agited pay dagiti dadduma a kompnia [iti negosio, pribado ken iti gobierno] kadagiti empleado iti christmas bonuses ken 13th month pays.

Hmmm....

"Beer......zzzzz"***
___________________

Ti Katan-okan a Sagut

Ni Rudy Ram. Rumbaoa

 

SAKBAY nga imbaon ti Dios ni Jesus ditoy daga, nagbiag daytoy sadiay langit kas espiritu a persona. Ni Jesus ti immuna a pinarsua ti Dios isu't gapuna a maawagan daytoy nga inauna nga anak ti Dios. Ni Jesus ti kakaisuna nga Anak a pinarsua a mismo ti Dios. Nagserbi ni Jesus iti Dios sakbay a nagbalin a tao. Ni Jesus ket nasigo a trabahador iti panakaparsua iti amin ken kadagiti sabsabali pay a banag idiay langit ken iti daga. Inusar ti Dios ni Jesus kas panakangiwatna, isu't gapuna a naawagan daytoy iti "Sao."

Imbaon ti Dios ni Jesus iti daga babaen ti panangiyallatiwna ti biagna iti aanakan ni Maria, a maaw-awagan iti Birhen. Daytoy ti gapuna nga awan ti makuna a tao nga amana. Ket gapu iti daytoy, saan a nagtawid iti aniaman a basol wenno kina-imperpekto ken immoralidad a naggapu iti tao. Tallo ti makagapu no apay nga imbaon ti Dios ni Jesus iti daga: [1] Tapno isurona kadatayo ti kinapudno maipanggep iti Dios, [2] Tapno salimetmetanna ti naan-anay a kinatarnaw a maipaay a pagwadan a tuladentayo ken [3] Tapno idatonna/iserbina ti biagna a mangruk-at kadatayo manipud basol ken ipapatay.

Idi sinalungasing ni Adan [immuna a tao] ti pammilin ti Dios, nakabasolen daytoy. Isu't gapuna a kinedngan ti Dios a matay ni Adan. Saan a sinurot ni Adan dagiti pagalagadan ti Dios isu a nagbalin nga imperpekto daytoy. Isu't gapuna a limmakay ken natay ni Adan. Ngarud, impatawid ni Adan ti basolna kadagiti amin nga annakna [kaputotan]. Daytoy ti rason no apay a lumakay, agsakit ken mataytayo met.

Ni Jesus, maysa met a perpekto a tao kas ken ni Adan. Nupay kasta, saan a kas ken ni Adan, ngem ketdi ad-adda a natulnog ni Jesus iti amin a pagayatan ken makaay-ayo iti Dios. Inaramid ni Jesus ti pagayatanna uray iti karigatan a pannubok inawatana tapno maay-ayo kenkuana ti Dios. Isu't gapuna nga impakitana ti kinaperpekto ti nataoan a panagbiagna tapno mabayadan laeng ti basol nga inaramid ni Adan. Sinubbot ni Jesus ti basol ti sangkataoan manipud ken ni Adan. Iti kasta, mawayawayaantayo iti lunod ti patay. Mapakawan dagiti amin a basol a mamati ken ni Jesus ket maipaayanda iti biag nga agnanayon.

Idi adda ni Jesus iti daga, pinaimbagna dagiti masakit, pinakanna dagiti mabisin ken pinagtalnana dagiti bagyo. Pinagungarna dagiti natay. Apay pay laeng a nagaramid kadagitoy nakakaskasdaaw a milagro? Ngamin, kinaassianna dagiti tattao. Dina kayat nga agsagabada ngem ketdi kayatna a tulongan ida. Pinaneknekanna babaen kadagiti milagrona nga isu ti Anak ti Dios. Nangaskasaba ket impakitana kadagiti tattao no anianto ti aramidenna a maipaay iti natulnog a tattao inton agturay isuna kas Ari ti daga.

Natay ni Jesus ngem pinagungar ti Dios kas espiritu a parsua ken nayuli sadi langit. Ket manipud ditoy, insaad ti Dios kas Ari. Ket iti mabayag, pukawento ni Jesus ti aniaman a kinadakes ken panagsagaba iti daga.

Asino ti Katan-okan?
Asino ngarud ita ti ibilangyo a katan-okan a tao? Ni kadi Noe a nakalasat iti layus ken nagbalin a kapuonan ti amin a sibibiag ita? Ni Nabucodonosor, ti nagkuna nga agturay iti lubong ken nangibangon iti nakangayngayed a siudad a napanagan iti Babilonia? Wenno ni Alejandro, a nadakamat iti padto ti Biblia gapu iti nagapuananna? Ni ngata Julius Ceasar, ti nalatak a nagturay iti Roma?

Iti nakurang a 45 a tawen kalpasan iti ipapatay ni Julius Ceasar, naipasngay diay Bethlehem ti maysa nga ubing a napanaganan iti Jesus. Isu kadi ti nagbalin a katan-okan a tao? Adu iti naisurat kadagiti agduduma a klase ti libro kalpasan iti sangagasut a tawen a kunada: No ikompera dagiti nagapuanan ti asino man a tao iti pakasaritaan ti lubong, napatpateg ti nagbalin nga impluensia ti naaramidan ni Jesus. Bigbigen ti kangrunaan a sibilisasion iti lubong ti baro a panawen idi naipasngay ni Jesus.

Ni Jesus ket saan a basta nalatak a tao idi un-unana. Kuna ti kaaduan: "saan a nainkalintegan iti panangilibak a ni Jesus ket maysa a persona nga addaan iti kabilegan nga impluensia- saan laeng iti daytoy napalabas a dua a milenio no di ket iti intero a pakasaritaan ti sangatauan." Nainayon pay: "nabilbileg dagiti argumento nga awan ti asino man kas ken ni Jesus, ti biagna ket manayon nga impluensia iti sangalubongan."

___________________________

Krismas iti Filipinas: Idi ken Ita

Ni Rudy Ram. Rumbaoa




TI laeng pagilian a Filipinas ti kakaisuna a Catholic nation iti Asia. Ti panakarambak ti Paskua iti Filipinas ti makuna a kabayagan iti intero a lubong. Iti simbaan, mangrugi ti panakarambak ti Paskua manipud Disiembre 16 agingga iti Enero 6 iti sumuno a tawen. Ngem ti pudno a panangrugi ti selebrasion ket nasapsapa ken agngudo iti nabaybayag.

Ti sentro iti panangrambak ti Paskua dagiti dadduma a Katoliko a nasion ket iti laeng Disiembre 25, kaaldawan a mismo ti Paskua, ken iti piesta ti Epipania, Enero 6.

Iti Filipinas, awan sardayna a selebrasion iti tiempo ti Paskua. Ragragsak, a no maminsan, mayalud-od pay agingga iti Pebrero 2. Kunada nga iladawanna ti kinagarbo a buya idinto a kuna met ti sabali a nalabes a panaggastos.

Naidumduma ti Paskua iti Filipinas. Naisangsangayan.

Adda sumagmamano a paggigiddiatan ti kangrunaan a pangibatayan dagiti Katoliko iti wagas a panagrambak iti Paskua. Daytoy itdenna iti lokal a karakterismo ti Filipino Christmas. Kas pagarigan, ti siam nga agsapa a misa manipud Disiembre 16- 24, a maawagan iti "Misa de Gallo."

Ti balikas ket naadaw iti Spanish term a kayatna a sawen "Misa dagiti kawitan/Mass of the Roosters." Naawagan a kasta gaputa maaramid ti misa iti agsapa, oras nga idi, nangruna kadagit nasulinek a barangay, nga isu ti pagdammuan a panagtaraok ti kawitan apaman a marikna ken makitana iti isisiray ti umuna a raya ti lawag ti init.

Idi un-unana, ti taraok ti kawitan ti mangriing iti maysa a mannalon tapno masapa a bumangon ken mapan iti kataltalonan. Para kadagiti mannalon, makatulong daytoy a taraok ti kawitan iti nasapa a panagriingda iti bigat tapno malilikan ti kinadarang ti init no kas bilang maladawda a sumalog iti talon.

Dagiti Espaniol ti nangirugi iti Roman Catholicism iti Filipinas idi 16th century. Insuro dagitoy a papadi nga Espaniol kadagiti Filipinos no kasano ti agdaton iti siam nga aldaw a panagkararag iti panakayanak ni Jesus. Kasta met nga insuro dagitoy a papadi kadagiti Filipinos nga irugi ti aldaw sakbay ti trabaho iti agkararag. Nupay kasta, mapapati idi maselebraran ti misa sakbay nga agturong dagiti mannalon iti kataltalonan.

Ket gapu iti Misa de Gallo, timmaud dagiti paglakuan iti kankanen iti plaza wenno parke nga asideg iti simbaan a masansan a pagnaan ken pagdaliasatan dagiti tattao a mapan makimisa. Agpapan kadagitoy, nagbalinen a praktis ken nakaugalian ti aglako kalpasan ti nasapa a misa.

Iti pasetna ti Bisaya ken Mindanao, agiserbi dagiti babbai iti nasao a paglakuan iti hot sikwate [ti natibo a tsokolate a mainum] nga adda kannayonna a puto-maya wenno bibingka.

Iti pasetna ti Luzon, maiserbi dagiti bukod a luto a kankanen. Kadagiti naprogreso a siudad, pinagbalinda a dadakkel dagiti babassit idi a pagatagilakuan.

Ken idi panawen ti Espania iti Filipinas, agpabuya dagiti Filipinos iti entablado iti aldaw ti Paskua. Iparang wenno iladawanda ni Maria ken Jose nga agsapsapul iti pagdagusan. Mapan agsursor dagitoy nga aktor ken aktres [Jose ken Maria] iti komunidad tapno agtuktok iti ridaw ti tunggal balay. Iti tunggal balay, nadekorasionan iti sukog sinan-bituen a maawagan iti "parol," tapno daytoy ti mangsilnag ken manglawag ti pagdanaan da Maria ken Jose.

Naawagan daytoy a pabuya iti "Panunuloyan." Mapapati a nabayagen nga inaramid daytoy dagidi nagkauna a kristianos ngem manmano laeng ti makaammo iti daytoy a pabuya iti pasetna ti Luzon. Ngem nagtultuloy iti panakaisab-it dagiti parol iti tawa. Nagbalin a popular a tradision. Iti agdama, nagwarasen daytoy a panagipabuya wenno panangibitin kadagiti parol iti intero a Filipinas.

Adda met dagiti gangannaet a pagilian a nangimpluensia ken nangipaay ti kontribusion iti kostumbre dagiti Filipinos ken tradision maipanggep iti Paskua. Kas koma iti nalatak a Santa Claus ken Christmas Tree. Kalikaguman met dagiti ub-ubbing a Filipinos iti makakita ti Paskua a "carnival-on-ice!"

Napigsa ti kidag ti Paskua iti pang-sosial, kultural ken komersio iti biag dagiti Filipinos. Kas iti panagtitipon dagiti aggaggayyem ken agbabarkada, wenno sangkapamiliaan-- komon nga ar-aramidenen daytoy iti panawen ti Paskua. Adda pay dita ti rekonsiliasion ken resolusion.

Agpada a pangbalay ken publiko a selebrasion, yegna ti panagdedenna ti sibubukel a pamilia ken ti komunidad.

Dakkel met ti pakainaigan ti negosio. No agbayag ti ramrambak, ad-adu ti magastos-- adu met ti mapastrek iti negosio. Ngem saan a problema dayta kadagiti Filipinos ti aggastos, nairuamdan. Adda ketdi kinamangngaasi ken kinamagayat nga agari iti puso. Nagbalinen a kaugalian ti agisagut ken umawat iti sagut.

Kuna dagiti lallakay ken babbaket a mapukpukawen daydi daan a buya ken tradision iti panakarambak ti Paskua iti Filipinas. Kunada a napinpintas idi nga amang ngem ita. Nupay inrugi dagiti Espaniol ti makuna nga umuna a panakarambak ti Paskua, makuna met a naadaptar ti produkto nga insungsongda kadagiti Filipinos.

Kinaagpaysona, ti Paskua iti Filipinas iti agdama ket adun ti nagbaliwanna no ikumpera idi un-unana. Ngem adu met. Wen, adu met ti nangawat a siraragsak iti transpormasion wenno panakabalbaliwna. Nagbalin a mas moderno, naragragsak ken namarmaris a panagrambak.

Ngem kangrunaan a pasetna, nagtalinaed a relihioso dagiti Filipinos.*

___________________________________________________

Ania aya ti "Naragsak a Paskua?"

Ni Rudy Ram. Rumbaoa

Pudnno a karit daytoy kadagiti Kristianos ken tattao ti pammati iti panangikalinteganda ti kayat a sawen ti Paskua ken panangibanag dagitoy a pagayatan ni Jesus.

Tiempo a panangipaay ti panawen iti bagi tapno matungpal ti pudno a kababagasan daytoy a pasken nga insungsong ken insuro ni Jesus iti lubong. Kasapulan a masarakan ti espiritual a dana ti panagbalbaliw ken pigsa a mangisardeng iti managimbubukod a klase ti panagbiag.

"Immayak tapno agserbi saan a paserbian," "Dagiti makapukaw iti biagna gapu kaniak ket maisalakanto," "No ania man ti inaramidmo kadagiti kanunumoan a kakabsatko, inaramidmo kaniak," "Immayak tapno itedko ti biagko a kas daton iti kaaduan," dagitoy ti sumagmamano a panursuro ni Jesus.

Ti Paskua ket maipanggep iti simple, saan a barayuboy a biag iti panakipagayam ken ni Jesus. Agsakripisio ken makipagsagaba para iti pagimbagan ti kaaduan.

Maysa a karit kadatayo ti pakasaritaan ti Paskua. Rumbeng koma nga ipaigid dagiti banag a tubeng iti dana a daliasatentayo tapno maragpat daytoy a kalikaguman ti Apo. Iti tiempo ti Paskua, agbalin koma a manakaawat ken managsagut wenno iburay ti kaasi nga agaun iti kaunggan a paset ti puso kadagiti nakukurapay, awaten ti kasasaad dagiti naabuso, wenno mairurumen ken nailaksid iti kagimongan.

No maaramid daytoy, sigurado nga adda anag ti Paskua kadatayo. Maimula iti panunot ken mataginayon iti kararua ti kayatna a sawen a kadatayo. Ket babaen iti daytoy, maawattayo ti "Naragsak a Paskua" a kablaaw manipud iti email, text messages ken rinibribu a greetings cards nga aggapu iti pamilia, kabagian, gaggayyem, am-ammo ken uray iti gangannaet a tao.

Ania a talaga ti pudno a kayatna a sawen dagitoy? Ania a ragsak ti maitedna kadatayo-- ti maaddaan iti naipintas a diner party, wenno iti kadi panaginum iti nangina a sangabotelia nga arak, maaddaan iti bukod a pagtaengan, gumatang iti nagara a kotse, alahas wenno kumporme dita a naindagaan a bambanag? Ania aya iti makuna a naragsak a Paskua?

Iti biangko, tarigagayak ti panakipagrikna ken panangipaay iti kaasi kadagiti makasapul-- dagiti mabisinan, dagiti tattao nga awanan pagkamangan, dagiti biktima ken naibalud nga ubbing. Mapapigsa koma ti panakaipakumit wenno panangibaklay dagiti pagwadan ken pagulidanan nga ayat ken hustisia ken dedikasion tapno masalbar ti tao ken ti lubong manipud iti rinuker a hustisia ken panakadangranna gapu iti killo a turay dagiti dadaulo.

Tarigagayko a sangsangkamaysatayo koma amin tapno mabiag wenno mainspiraran dagitoy a pagwadan ken pagulidanan nga aramid nga impakita nga ehemplo ni Jesus. Ket babaen kadagitoy, kabalinantayo a baliwan ti lubong-- maipaayan ti hustisia dagiti mairurumen.

Dagitoy a pagwadan ken pagulidanan ti masapul a rambakan ken itandudo iti panawen ti Paskua ken ipakita iti amin a simamata a pudno nga importante daytoy iti inaldaw a panagtulid ti pilid ti biag. Maymaysa koma ti panunot ken pigsa iti panangitrabahotayo tapno agbanag a pudno dagitoy ken agbalin a dana ti pudno a ragsak iti panakipatungpalna a sagrapen dagiti padatayo a daksanggasat a parsua.

No yukuyokentayo a basaen ti pakasaritaan ti Paskua, makita iti kinatao ti maladaga a Jesus, Maria ken Jose ti kasla panagpuligos ti rolio ti maysa a pelikula. Makitatayo a saan ketdi a ti panakayanak dagiti babaknang ken nabibileg a tattao ti bida iti pelikula, ngem dagiti ketdi marigrigat, mabisbisinan ken nakukurapay ti sentro iti panagpuligos ti pilid ti biag. Nupay adun ti nagbaliwanen iti lubong kalpasan ti dua ribu a tawen, kaarngi pay laeng ti lubong idi tiempo ni Jesus.

Ni Ari Herodes, maysa a napeklan a diktador ken iti dinudursok a panangiturayna ti Palestina, ti nangibilin kadagiti buyotna ti genocide, panakapapatay dagiti inosente nga ubbing, ken nanglapped kadagiti kabusorna a sumrek iti Balay ni David tapno mabaliwan a mamimpinsan ti panagturayna.

Iti agdama a kasasaad ti lubong, makita ti adu a panangidadanes ken panangilupitlupit, ti panagtaud dagiti genocide rulers iti pagilian a Sudan, Darfur, Eastern Congo ken ti nakaam-ames a panagsagaba ken di panagkinnaawatan idiay Iraq, Afghanistan, Chenhnya ken uray pay iti Palestina ken sabsabali pay a suli ti lubong.

Maabuso ken makemmeg dagiti babbai ken ub-ubbing, saan a maited ti tumutop a kasapulan pang-medikal ken iti inaldaw a panagsalungasing iti kalinteganda. Adu met dagiti maipasngay a maladaga ken maiwalang a kas awan man ti pategda a parsua kadagiti kalkalsada, iti pagtatalonan, ken uray pay iti disierto. No abisigen dagitoy a kinapudno, iladawan ken ipalagipna laeng ti panakaipasngay ti maladaga a Jesus. Nadangkes ti panagturay dagidi a tiempo-- adda dagiti narusanger, napeggad ken mammapatay a tattao.

Ibaga kadatayo ti United Nations Children's Fund [UNICEF] nga inaldaw-- tunggal minuto, pumusay ti maysa nga ina kabayatan ti panagsikog wenno panangipasngayna iti ubing. Dagitoy ti gapuanan ti nagramuten a piglat iti panangbaybay-a wenno liway ti gobierno ken ti panakapaay ti sangalubongan a komunidad tapno mataraonan, mayadal wenno maisuro ti panakaproteher wenno panakasalaknib ti biag ti tao.

Iti maysa a lugar ti sub-Saharan Africa, mapattapatta a pumusay iti maysa nga apagsangapulo ket innem a bilang dagiti babbai no masikog wenno agpasngayda.

Tumulong a makipag-aywan wenno mangtaginayon, protehern ken ipateg ti biag-- dayta ti kayat a sawen ti kina-Kristiano. Maipaayan koma iti hustisia dagiti babbai ken ubbing, suportaran dagiti charities tapno isuda ti makatulong a mangyeg iti panagbalbaliw.

Naindaklan ken maysa a wagas iti panangipaay ti kaasi tapno masurotantayo ti tugot ti ehemplo nga insuro ti maladaga a nayanak idiay Bethlehem-- dua ribu a tawenen ti napalabas.*
_____________________________________

Ti Parol [Christmas Lanterns]

[Nabulod dagiti ladawan a naaramat]

TI christmas lantern iti Filipino, maawagan ti "parol."

Awanen sabali pay a naindaklan a simbolo ti paskua iti Filipinas no di ti kaadda ti parol. Adda sadiay ti espiritu ken anag ti Paskua.

Iti panawen ti paskua, makita dagiti sukog wenno tabas ti sinanbituen a parol a nakabitin iti ruar ti tawa dagiti pagtaengan ken uray pay iti kalsada, iti city hall ken provincial capitol. Para kadagiti Filipino, ti agaramid, mangdisenio ken mangipan ti silaw iti parol ket maysa daytoy nga ekspresion [panangiparikna] ti pammati ken namnama.

Ti nagkauna a parol ket tradisional a naaramid manipud iti simple a material a kas ti kawayan, Japanese rice paper, crepe paper, ken kandela wenno coconut oil-lamp tapno silnaganna ti nasao a parol. Nupay kasta, ti agdama a parol ket naaramid iti nadumaduma a sukog wenno tabas ken porma.

Iti lawlaw ti Manila, dagiti parol iti Capiz ket naaramid iti kabibi wenno plastic a mangsilnag ti siudad.

Maysa kadagiti kangrunaan nga inobasion ket masarakan idiay siudad ti San Fernando, Pampanga. Sadiay ti pakakitaan ken pakasarakan ti natayag a parol a naarkosan iti nadumaduma ti marisna nga agpatay-sindi a silaw. Maiparada daytoy iti siudad.

Aniaman a material wenno sukog/tabasna, mabigbig ti parol a kas simbolo iti amin a Filipino ken irepresentarna ti bituen iti Bethlehem a nangiturong kadagiti Tallo a Mamasirib a Lallaki iti kulluong nga 'yan ti maladaga a Jesus.

Ti balikas a parol ket naadaw manipud iti pagsasao ti Espania a lantern-- "farol." Ket segun ti pakasaritaan ti Paskua iti Filipinas, ti ramut ti balikas a parol ket masarakan iti Mexican piniata. Naggapu met ti piniata iti Espania manipud iti Italia idi 1300's, ken naiwaras idiay Mehiko ket kalpasanna, dimmanon iti Filipinas idi insungsong dagiti espaniol ti kristianismo.

Iti libro a "Paskua ti Maysa nga Ubing," ilawlawagna ti Paskua iti Filipinas a ti orihinal a parol ket nakabitan iti silaw a mangsilnag iti dalan nga agturong ti simbaan dagiti mapan maki-Misa de Aguinaldo. Mangrugi ti misa iti maika-sangapulo ket innem nga aldaw ti Disiembre, ken agngudo ti Misa de gallo iti tengnga ti rabii wenno bisperas ti Paskua. Kalpasan ti misa iti tengnga ti rabii, maisaruno ti pannangan iti bukod a pagtaengan.

Ti parol ti sentro ti panagrambak dagiti Filipino iti Paskua, nagbalin a "Festival of Lights." Daytoy a ramrambak ket mangrugi kadagiti bulan nga agpatingga iti "BER"-- September, October, November ken December.

Mangrugi a mangngegan dagiti ayug Pamaskua iti bulan ti Setiembre. Marikna ti tunggal Filipino iti kaadda ti Paskua kadakuada babaen ti kanayon a pannakapatokar ti Christmas songs iti radio, iti pagtaengan, negosio, iti kalsada ken parke. Dagiti malls ken department stores ti umuna nga agdekorasion kadagiti parol a mangpadaeg ti negosioda.

Nagbalin a tradision...

Ti parol ket orihinal a naaramat a kas maysa a daton tapno maitan-ok ti Apo. Importante a paset ti debosion kadagiti mamati nga agatendar iti siam nga agsapa ti Misa de Aguinaldo tapno masungbatan ken maipaay kadakuada ti kiddaw wenno pabor.

Kalpasan a naggapu dagitoy a debosionado iti simbaan, imbes a maidulin ti parol iti uneg ti balay, maisab-it ketdi iti ruar ti tawa. Iti rabii, agraniag ti parol babaen ti pannakaipan ti nadumaduma a marisna a silaw.

Dayawen dagiti umili ti aramid tunggal maysa. Mapili ti kapintasan a disenio ti parol. No kas pagarigan di mapili ti parol nga inaramidna, masapul a lalaingen ken pimpintasen dayta a tao ti agaramid iti parol para iti sumuno a panagpipili.

Insungsong dagiti Espaniol a papadi daytoy a kontes a kasukat ti sangkabassit a gunguna nga awaten ti mangabak. Inaramid ti simbaan daytoy a kas debosion iti panagdaton ken ni Jesus. Isut' gapuna a no tiempo ti Paskua, nagbalinen a kaugalian dagiti tattao ti agpasiar iti simbaan iti tinawen tapno mapanda kitaen ti baro a disenio ken agkakapintas a naaramid a parol.

Idi panawen ti Espania iti Filipinas, nadumaduma ti marisna a "papel de Japon" ti masansan a maaramat a pagdisenio iti parol.

Mateo 2:9-10

Apaman a nangegda ti imbaga ti ari, pimmanawdan. Idi addada iti dalan, nagparang manen daydi bituen a nakitada idiay daya ket idaldalanna ida agingga a nagsardeng iti ngatuen ti 'yan ti ubing. Kasta unay ti ragsakda a nakakita iti bituen!



TI PAROL
[Christmas Lanterns]
Rudy Ram. Rumbaoa
Dagiti Koleksion a Daniw, Sarita, Kanta ken Dadduma Pay
www.samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

Ita A Paskua: Iburaymo Ti Ayat Nga Agaun Dita Puso

Ni Rudy Ram. Rumbaoa

ITI Filipinas, nangruna iti probinsia a dimmakkelak, marikna ti espritu ti Paskua iti nasapa a bulan ti Setiembre. No matappoganen ti umuna nga aldaw ti Setiembre, maipatayab metten kadagiti radio stations ti umuna nga ayug Pamaskua. No saan, mai-display dagiti Christmas decorations kadagiti department stores ken uray pay iti pagtaengan.

Kasta met a pagproblemaan dagiti dadduma no sadino ti pangalaanda iti nayon ti igatangda iti regalo a para kadagiti annak, appoko, kabagian, gagayyem ken am-ammo. Wenno para ti taraon a maidasar iti lamisaan a pagsasangnguan iti bisperas ti Paskua.


Nagasat dagiti dadduma ta adda dita ti 13th month pay a nayon ti gastosenda.

Iti sabali a bangir, irugi met dagiti ubbing ti mapan agpaskua wenno ag-carolling tapno makaur-or iti kuarta a nayon a gastosenda iti Paskua. No panunoten ti kaadu ti grupo dagitoy nga ubbing a bumalay-balay nga agpaskua iti rinabii manipud iti bulan ti Setiembre agingga iti Disiembre. Dagiti dadduma, yalud-odda pay ti mapan agpaskua agingga iti Enero iti sumaruno a tawen.

Mamatika? Wen, pudno. Daytoy a tiempo ti panangipaay iti ayat ken ragsak kadagiti ubbing tapno maitag-ay ti espiritu ti Paskua nupay ti kinapudnona, adda met dagiti dadduma nga ubbing a palabsenda lattan ti Paskua iti rason nga awan ti mabalbalinan ti pamilia.

Iti daytoy a panawen, matipontipon dagiti pampamilia, kabagian, gagayyem ken am-ammo. Dagiti miembro ti pamilia nga adda iti ballasiw taaw, ikagumaananda ti agawid tapno laeng makapaglalanglang ken agdedenna iti ipatpateg a pamilia. Naragsak iti tiempo ti Paskua, napno iti ramrambak.

Kadagiti parties, adda dita dagiti nasanger a manium, adda pasala ken agkanta babaen iti videoke-- dagitoy ti masansan nga aktibidades a maaramid, kalpasanna, mayawat ti regalo. Saan met a maliklikan ta no dadduma, adda latta met dagiti saan a makatengngel iti panaginumda ket mabartekda. Ngem paset daytoy ti ragragsak.

Iti kalsada, adda dita dagiti agtutubo ken ub-ubbing nga agpalpalibbaang wenno agpaputok kadagiti rebentador, kanyon bambo, kuwitis, loses ken ania pay dita a mabalin nga aramaten a mangparagsak ti Paskua. Kaugaliantayon dayta a Filipinos. Para kadatayo, kasta ti pudno nga anag ti Paskua a mangpasangbay iti panakayanak ti Manubbot. Ket kadatayo a Filipinos, nangruna iti Ilocano, mamatitayo nga iti dayta nga oras isu ti panakayanak ni Jesus.

Awan ngatan sabali a gagem dagiti tattao no di agragsak ken mangparagsak dagiti dadduma. Ket agtultuloy dayta a ragragsak agingga iti umuna a lawas ti Enero a panangibaba kadagiti Christmas decorations.

Para kaniak, mamatika man iti Christmas wenno saan ken no tiempo ti Paskua wenno saan-- ti mangiburay wenno mangisagut ti ania man nga adda kenka ti kangrunaan ken kapintasan a maaramidmo iti daytoy a tiempo. Saan nga importante ti pirak wenno aniaman nga adda, ngem ti ayat, ti pategmo para kadagiti agkasapulan ti tulongmo. Ti nasken, marikna ti sabali nga uray awananda, adda pay la anag ken pasetda iti Paskua.

Dayta ti pudno a kabagasan ti Paskua. Ti ayat nga agaun dita puso.*

__________________________