Samiweng. Daniw. Sarita. Salaysay. Damdamag, Kdpy.
Showing posts with label Bannawag Magazine. Show all posts
Showing posts with label Bannawag Magazine. Show all posts

Jul 7, 2026

PUTED A DANIW



Tallo dagiti disintonado nga uni a nasurat iti nalidem a panid
Ket ti ayug saan a para ti tao a naitangkal iti musika
Nga iti ladawan a mangipakpakita ti maysa a konsepto
Ken nakamboran ti balikas a mamagkintayeg ken mangsugat

Maralabus nga agkuti ti itsura ti panuli iti labes ti saan
A maimaldit a balikas. Iti dua a tagtagaimpek, masapul
A mayebkasko ti kaririknak iti bagiw, iti agtartaray nga agus

Layanglayang ti panagkompas ti kanta
Ket agbaliw ti nota iti kasipngetan
Ngem ita ta natagikuak ti timekmo babaen ti pusok, denggek.
.
.
.
.
.
Naadaw iti paset ti daniw:
ITA TA NATAGIKUAK
Rudy Ram. Rumbaoa
Bannawag o9.o9.2o13
samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

#ilokodaniw #putedadaniw #itatanatagikuak #bannawag #samiweng #ayat #rudyramrumbaoa


[Nabulod ti ladawan a nausar]




Oct 20, 2025

Duayya



madamdama umayton ti sipnget, ayunan dagiti insekto ti konsolasion
ket nakasagana dagiti nalawa a pagtugawan a para kadakuada;
no koma ta dagiti payakda ket mangted iti linged ken ringgor,

ikkannak iti pagilasinan; awan kadakuada't mangngeg wenno makitak.
agay-ayam pay laeng iti binnattuan ti nalabaga a kawes iti inaladan,
nagtalinaed nga awan saosao dagiti kawitan, napnot' pagpupokanda iti bituen.

isu a maturogka, sika a maag, aginana ken agtalinaed a kalmado,
ket awanto a pulos ti manguriro kenka--- awan uray asino.
.
.
.
.
.
naadaw iti paset ti daniw
"duayya"
rudy ram. rumbaoa
samiwengkenayatnirudy.blogspot.com
naipablaak iti bannawag magazine, abril 16, 2o12 isyu

#ilokodaniw #bannawag #bannawagmagazine #duayya #paset #rudyramrumbaoa
[nabulod ti ladawan a nausar]


 

Jul 28, 2025

Ita Ta Natagikuak


Ita ta natagikuak ti rupam babaen ti pusok, miraenka.
Ngem palidemen ti hamba ti naisangsangayan
Nga aspekto no sadino a ti membrilio ken sandia
Aglanglanga nga amarillo iti apagsegged nga apuy
Iti panagilad ti dalia iti dutdot ti payak ti tumatayab
Ket mangirurumen dagiti mangbalballaibo nga agpaspastor.
Iti labesna, maysa a hardin. Adda sadiay nga iturong
Ti nakuspag a nam-ay ken ti pigura dagiti marmol
Agbuya iti sabali pay a mapalabas a kalgaw nupay
Dagiti ramit a pagpukan agbibitin iti kayo ti mansanas.
Ngem ita ta natagikuak ti rupam babaen ti pusok, bigbigenka.
Tallo dagiti disintonado nga uni a nasurat iti nalidem a panid
Ket ti ayug saan a para iti tao a naitangkal iti musika
Nga iti ladawan a mangipakpakita iti maysa a konsepto
Ken nakamboran iti balikas a mamagkintayeg ken mangsugat.
Maralabus nga agkuti ti itsura ti panuli iti labes ti saan
A maimaldit a balikas. Iti dua a tagtagaimpek, masapul
A mayebkasko ti kaririknak iti bagiw, iti agtartaray nga agus.
Layanglayang ti panagkompas ti kanta
Ket agbaliw ti nota iti kasipngetan.
Ngem ita ta natagikuak ti timekmo babaen ti pusok, denggek.
Dagiti dakkel a pantalan a pagsangladan dagiti barko
Ken biahero; ti panangurnos ti pannakailayag dagiti karga
Ken dagiti ganggannaet agbalin a tagabo iti aplaya ti sirok
Ti asul a tangatang. Wen, saan daytoy a panagpakada;
Nalpasen ti atiddog ken nawatiwat a panagdaliasat.
Naipaabay ti dakkel a reppet iti bato; nagsangit a naibaba
Iti danum ti aglatlati nga angkla, naggaraw a di nadnadlaw
Ti atiddog a lanut iti sikigan ti naapgad a hierba
Iti nakalawlawa a taaw a sinakup ti darang ti init.
Ngem ita ta natagikuak ti pusom babaen ti pusok, wen, makitak.
.
.
.
.
.
ITA TA NATAGIKUAK
Rudy Ram. Rumbaoa
Bannawag, Setiembre 9, 2013
samiwengkenayatnirudy.blogspot.com
[nabulod ti ladawan a nausar]


 

Jan 12, 2025

Kenka Nga Agnagan iti Namnama



Kettelem agsulbod a pait
Tapno mawaknitan panes
Gura a nangbalud iti kararuak
Sibugam iti dungngo ti agrusing
A sirmata; silawam anniniwan ni liday
A nangules biag a napnot' burburtia.

Anansata addaka laeng a kakibkibinko
Mailiklikak laeng iti nalipistikan
A bibig ti gayonggayong...
.
.
.
.
.
naadaw iti daniw:
Kenka nga Agnagan iti Namnama
Rudy Ram. Rumbaoa
Ban. 1.27.o3 Bilang
samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

#ilokodaniw #kenka #namnama #kettelem #agsulbod #panes #balud #sibugam #agrusing #sirmata #silawam #nangules #burburtia #nalipistikan #gayonggayong #samiweng #ayat #rudyramrumbaoa



Dec 30, 2024

Maudi A Parang




Nagpatnga iti entablado
Ti agpabuya a narapis a lakay
Iggemna ti tulbek a manglukat kadagiti aldaw
Yawatnanto iti sumaruno nga agparang

Nupay saan a kas iti dati ti ragsak
A naipinta iti rupa 'toy duogan
Ta ammona a dinton agbayag
Iti entablado a pagpabuyaan

Nalaus ketdi ti yamanna
Iti amin a nangasibay kenkuana
Iti sangapulo ket dua a bulan
Sadiay, linagipna ti napalabas:
Isasangbay dagiti kalgaw ken layus
Panagayus ti dara ken lana ti oliba
Panagbannawag ken idadateng iti sumipnget
Panagsabong ken panagapit.

"Tarabayennakayo koma ti Apo!"
Sipapakurang nga indawatna
Inwagisna ti imana a tanda
Ti panagpakada
Iti entablado nagal-aludoy nga immulog
Tapno umuli ti sumaruno nga agpabuya
A maysa a maladaga...
.
.
.
.
.
MAUDI A PARANG
Rudy Ram. Rumbaoa
Naipablaak iti Bannawag, Enero 25, 2o1o Isyu
samiwengkenayatnirudy.blogspot.com

[nabulod ti ladawan a nausar]







May 31, 2023

Kenka Nga Agnagan iti Namnama


 

kettelem agsulbod a pait
tapno mawaknitan panes
gura a nangbalud iti kararuak
sibugam iti dungngo ti agrusing
a sirmata; silawam anniniwan ni liday
a nangules biag a napno't burburtia.
anansata addaka laeng a kakibkibinko
mailiklikak laeng iti nalipistikan
a bibig ti gayonggayong...
.
.
.
.
naadaw iti paset ti daniw--
kenka nga agnagan iti namnama
rudy ram. rumbaoa
bannawag 1.27.2oo3 issue
samiwengkenayatnirudy.blogspot.com



May 5, 2015

ITI SIROK TI BITTAOG, Karaman a naipatarus iti Tagalog iti libro a Dandaniw Ilokano: Mga Tulang Ilokano, 1621-2014 edited


[Nabulod laeng ti ladawan ken ni Junley L. Lazaga]
ITI SIROK TI BITTAOG
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
Naipablaak iti Bannawag, Marso 14, 2011 nga Isyu
Karaman a naipatarus iti Tagalog babaen ken ni Junley L. Lazaga iti Libro a Dandaniw Ilokano: Mga Tulang Ilokano, 1621-2014 edited





Daydi a rabii ti kapatgan a sagutmo:
Natarusak dagiti balikas ti bibig ken matam
Iti sirok ti bittaog, binalud dagiti takiagko
Dagiti naglulumba a dalagudog ti barukongmo
Awanen ti naaramidan ti lamiis ti rabii
Ta naginudotan iti bara ti patempategta

Inaldaw-aldaw nga impalpalagip ti alimbubuyog
A masansan a manglikawlikaw kadagiti sabong
Daydi a rabii a pinagkamangta ti lamiis iti kaltaang
Nakarimrimat dagiti kulintaba a nangbasisaw
Iti lamolamo a tangatang ken sellag a bulan

Ngem ti sangapulo a tawen, sumeksek ti lam-ek
Uray kadagiti gumilgil-ayab a kuaresma ken kalgaw
Maregreg dagiti sampaga ti sabong ken ti alimbubuyog
Maulila nga agngatangata kadagiti bulong ti bittaog.

Apr 3, 2014

Da Zen ken Eric


Pinadasna ti nagbalin a Kupido- ket inwayatna ti maudi a plano...





Da Zen ken Eric
Sarita ni Rudy Ram. Rumbaoa
-Dagiti Koleksiona Daniw, Sarita, Kanta, ken Dadduma Pay
[naipablaak iti Bannawag, Agosto 6, 2012 Isyu]


DAMO pay laeng a panagkita ken panagsaritami ken Eric- ditoy Maui Memorial Medical Center a pagobraanmi- napugtuakon a dagus ti kinataona. Binabai. Idi ngamin yam-ammo ni Dennis kaniak, medio pinabangagna ti bosesna idi ibagana ti naganna. Ket idi yawatna dagiti dakulapna tapno makialamano kaniak, pinetpetak iti naairut dagiti ramayna ket uray la nagikkis gapu ngata iti sakitna. Inapputna pay ti ngiwatna. Napaisemak iti nalimed. Buking, kunak.

Agpapadakami a tallo a Licensed Practical Nurse ken maymaysa a yunit ti nakadestinuanmi. Agsangapulonton a tawen ni Dennis ditoy, idinto nga agpasurok a lima a tawen kaniak. Ni Eric ti agdadamo iti grupomi, kaipaspasana laeng ti kina-LPN-na.

Ngem nupay kastana ni Eric, ammona a timbengen ti garawna no adda babai a mailaok iti grupomi a tallo kada Dennis. Ngem no dakdakamin, kasta unayen ti seksi wenno kinnikinnina a magna, Kayatna nga ipadlaw a maysa a binabai. Para kang rumarampa, day, kuna ngarud ni Dennis. Uray gayam isuna, binabai met. Pagpiaanna kenkuana, saan a kas ken Eric a nalabes ti panangipadlawna.

Lalakiak! kunkuna met ni Eric. Isu a katkatawaanmi. Pasaray pay ketdi karitek nga agbalbaliw. Sayang ti kinaguapona. Siempre, impaangaw no ibagak ta dinakto ket kagura. Ngem no dadduma, pampanunotek a siakon ti mangaramid iti addang.

Dakkel ti paggidiatan ti garaw da Dennis ken Eric. Ni Dennis, simple laeng ti panaggunggunayna. No adda kursunadana, saan a basta agparaipig. Natanang. Dagiti laeng bukel ti matana ti agkuti. Saan a kas ken Eric nga uray la agikkis no adda makitana a guapo. Ngem iti laksid ti pannakaduktalko iti pudpudno a kinatao dagitoy a gagayyemko, nailimed daytoy kadagiti katrabahuanmi a babbai. Diak met ngarud kayat a siak ti mangibando. Ket daytoy ngata ti gapuna a napintas ti linnangenmi a tallo. No adda papanan ti maysa, agsusurotkami a tallo. Ket siak ti agbalin a drayberda ta agpadpadada nga awanan pay iti lisensia nga agmaneho.

Ngem nagbalbaliw ti ugali ni Eric idi naam-ammona ni Jen, maysa met laeng a nurse a katrabahuanmi iti night shift. Kasla inwagsaknan ti kinabinabaina idi masansan nga agkatrabahuanda iti maysa a yunit ti ospital.

"Agayat san ti loko," nakunak iti bagik ta pasaray makilaslasinda iti bunggoymi no kasta a malpas ti trabahomi nga agpatnag. Ket nalailo pay ti pannakisarita ni Eric ken Jen no kasta nga agdadanonkami iti lounge. Para kaniak, nasayaat a pagilasinan daytoy iti panagsubli ti naan-anay a kinalalaki ni Eric. Ta kas nakunakon, sayang laeng ti kinaguapona. Atiwennan sa pay ni Piolo Pascual no langa ken panagbagbagi laeng.

"Hay, mapagbalbaliwmo met dayta no double blade," kuna met ni Dennis nga uray la nakalawlawa ti pagindayonan ti timidna.

Iti di nagbayag, kasla nagramram nga apuy iti sibubukel nga staff ti pangrabii ti damag nga addan nagkinnaawatan da Jen ken Eric. Kas met la awan ken ni Eric. Inyad-addana ketdi ti dumdumket ken ni Jen. Saan ketdi a mailinged ti rurod ni Jen iti adu a kantiaw manipud kadagiti katrabahuanmi. Di ammo, a, no ania ti karurodna ta no sabali laeng nga Eba, amangan no atiwna payen ti alimatek a kuminnit ti kinadekketna. No siak laeng ti pagdamagam,  makipinnustaak, no makursunadaan pay ti padana a babai. Masansan la ket ngarud ti panaglangan ni Jen iti trabahomi iti kallabes- tapno maliklikanna ti tsismis maipanggep kadakuada ken Eric.

Ania koma ngamin ti dakesna, aya? Baro ni Eric. Balasang ni Jen.

Ngem, ala, no di kayat ni Jen ni Eric, okey lang. Ti nasken, makatulong ni Jen iti panagbalbaliw ni Eric. Ti imasna ita, saanen a kas idi ti kinasinged ni Eric kadakami ken Dennis. Mariknak nga umad-adayo iti grupo.

Adda pay sabali a katrabahuanmi nga agkursunada ken ni Jen. Ni Marizen. Zen ti nalatak a birngasna, ken tomboy. Amin a garawna, lalaki latta. Uray pay ti panagaruat ken pannakisasaona. Ket nupay pangatiddogen ti buokna, pingpinggolenna tapno agparang ti kasla lalaki a langa ken takderna. Ket agpayso, nataer koma no lalaki daytoy.

Kanayon nga umipus-ipus ni Zen ken ni Jen. Malaksid ngamin iti kinamorena ni Jen, natayag ken napintas pay. Maibagay unay kenkuana ti panangatiddogen a buokna iti naslag a panagmatmatana. Naisem pay, kasla dina ammo ti agmisuot. Dagitoy siguro a talugading ti nakaabbukayan ti rikna ti Eric. Ngem idi madlaw ni Eric nga adda plano ti Zen ken ni Jen, kasla metten ngumerngernger nga aso. No mabalin, kayatna a kittaben dagiti gurong ni Zen gapu iti nalaus nga imonna. Pagdaksanna, narungrungsot pay ni Zen ngem ni Eric. Ni Zen, lalaki ti garawna idinto a ni Eric, babai.

Idi agnadnad, madlawmi met a kayat sa metten ni Jen ni Eric. Saan kadi ket malaksid iti kunak a kinaguapona, masirib pay. Isuna laeng ta tsismoso. Uray siak, adda dagiti banag a diak kayat kenkuana. Managdillaw ken nauyaw kadagiti katrabahuanmi, banag di magustoan dagiti kakaduami. Nalaing a sumango, ngem no aramid, awanen. Kasta ngata a talaga dagiti kas kenkuana? masalsaludsodko la ngarud iti bagik.

Ngem di met paabak ni Zen. Lalaki latta ti pustorana nga agarem. Sagutanna pay ni Jen iti tsokolate ken sabong ti rosas, banag a di maaramid ni Eric. Daytoy ti gapuna a pagduaduaak ni Eric no pudno met laeng nga agayat ken ni Jen. Wenno ar-aramidenna laeng dayta ta kayatna nga ipakita kadakami ken Dennis a maysa isuna a pudno a lalaki?

Iti naminsa a panag-window shopping-ko iti Queen Kaahumanu Shopping Center iti maysa a malem ti Sabado, nakitak ni Jen iti food arcade. Idi damo, diak malasin ta sabali gayam ti langana no saan a nakauniporme iti scrub. Ad-adda a pimmintas iti panagkitak. Adda kaduana a lalaki. Saan met ngarud a ni Eric. Idi laeng a makitak. Atapek a BF-na.

Diak nagpadlaw nga immasideg iti nagtugawanda. Nagtugawak met iti adayo bassit a malikudan ni Jen tapno nalawag a makitak ti misterioso a lalaki a kasangsangona. Nalailo ti pannakisarsarita ti lalaki ken ni Jen. Di nagbayag, timmakderen dagitoy a pimmanaw. Amangan ketdi ta nadlawdak, nakunak laengen iti nakemko. Binuybuyak ti yaadayoda. Pagam-ammuam ta sinallabay ti lalaki ni Jen. Pudno ti atapko, BF ni Jen ti lalaki.

"Aniat' makunam iti ar-aramiden ni Eric?" sinaludsod ni Dennis kaniak idi nagkitakami iti pagobraanmi iti karabiyanna.

"Dehading," insungbatko. Kineddelnak, sa ngimmato ti kidayna. Masmasdaaw.

"Panagkunam, makatulong ngata kenkuana ti ar-aramidenna?" kinuna manen ni Dennis.

"Wen, a- no di masaktan."

Nagmuregreg iti sungbatko.

Iti maysa a rabii ti Mierkules a day-off ni Eric, naipatang a maymaysa a yunit ti pagtrabahuanda da Jen ken Zen. Permi man a ragsak ni Zen ta awan ni Eric a karibalna. Maaramidna ti kaykayatna ken ni Jen. Ti dakesna, di kayat ni Jen ni Zen. Ammo ti balasang a tomboy daytoy. "An'a koma ti maganabko no padak a babai ti kainnayatko?" kinuna ni Jen iti naminsan a nagsaritakami iti lounge. Banag a nakaragsakak ta pumigsa ti namnamak iti panagbalbaliw ni Eric.

Iti sumuno a bigat, a Huebes, day-off met ni Zen. Bukod met Eric ita, nakunak a ni Jen ti adda iti panunotko. Ket agpayso, nadanonko ida iti lounge. Sabali ti nakitak a kinaragsak iti rupa ni Eric iti dayta a kanito.

"Addan sa ketdi nagkinnaawatandan," nakunak laengen ket nagturongakon iti yunit a destinok.

Iti kabigatanna, nadanonko manen ida a nakaragragsak nga agsarsarita iti lounge. Ngem asino ngarud ti lalaki a nakitak iti food arcade? Diak maiwaksi dayta a saludsod iti panunotko.

Naminsan a bigat ti Domingo, kiniddaw ni Dennis nga inkam' agwalay iti Maui Mall. Siempre, siak ti agmaneho. Ngem masapul nga addakami a tallo kas kadawyanmi. Agrason ni Eric idi damo, ngem napilitmi.

Iti mall, iti pagtagilakuan iti kawes dagiti lallaki ti tinurong ni Eric. Nagkinnitakami ken Dennis. Dati ngamin a no kasta nga inkami iti mall, iti 'yan ti kawes dagiti babbai ti umuna a turongenna. Ngem sabali iti dayta a Domingo. Ket napaisemak. Kalpasan a makagatang iti pilina a kawes, napankami met iti paglakuan iti kawes dagiti babbai. Ni Dennis met ti akimbatang a nagpili. Kalpasan dayta, nagpagnapagnakami.

"Wen gayan, day, komusta met ni Jen?" pagammuam ta sinaludsod ni Dennis ken ni Eric.

"Nas'yaat met. Ket no mabalin, dinakon aw-awagan iti day. Eric no mabalin!" Pinabangagna pay ti bosesna. Napagarikgikak la ngarud.

"'Pay, senior, talaga kadin a lalakikan?" immulagat ni Dennis.

Apagbingi ti isem ti Eric.

Diak nagtagari ta kayatko a denggen ti pagtungtongan dagitoy dua.

"Feel ko, my Friend, itultuloykon ti narugiak," indrama ni Eric. "Mariknak ngamin nga agayatakon ken ni Jen." Ngem limmidem ti rupana idi agangay.

"'Pay?" sinaludsod ni Dennis.

"Adda problemak," kunana. "Adda karibalko, ni Zen. Ti babaina'tdiayen!" Nagrupanget.

"Ania ti pagproblemaam ita? Sika met laeng ti nagkuna a babai ni Zen," insampitawko. Maragsakanak a saan iti itsurana. "Iti pagammom, kayat ngata ni Jen ni Zen?"

"Ditay maibaga, a, gayyem," kinuna ni Eric.

"May the best man win, a!" kinuna ni Dennis.

"Sport-ak. Ngem diak maibaga a maawatko no bilang maabakak."

Nagkinnitakami ken Dennis. Dimin inlimed ti panaginnisemmi.

"Pudno a lalakikan, mama," kinuna ketdi ni Dennis. Ngem nagparagipig met ni Eric.

Iti panunotko, kayatkon nga ipudno ken ni Eric ti nakitak a lalaki a kadua ni Jen. Ngem apay koma? Bay-ak nga isunto ti makaduktal. Maderder la ketdi pusona no kaskasano.

Dandani agalas dose iti aldaw idi agawisda a mangaldawkami. Tinurongmi ti paboritomi a food arcade, iti Queen Kaahumanu Center. Nagtugawkami iti lamisaan a kasinnango ti Panda Express. Kadakami a tallo, mapusgan ti maysa a mapan agorder iti taraonmi. Sinnublat. Ni Dennis ti akimbatang.

Palpaliiwek ni Eric no adda kayatna nga ibaga maipaggep iti love proposal-na ken ni Jen. Ngem naulimek daytoy bayat ti panangbidingbidingna iti cellphone nga iggemna. Makite-text. Binay-ak. Ngem anian a kigtotko idi makitak ni Jen a kaduana ti BF-na nga agturong iti food arcade, iti direksion ti lamisaan a 'yanmi. Diak makaidna, ngem diak nagpadlaw ken ni Eric. Busy iti cellphone-na.

Immisem ni Jen apaman a nakitanak. Ngem kasla naklaat idi malasinna ni Eric a nakatugaw a sumango kaniak. Saan a makita ni Eric ta nakadumog ken nakalikud ken ni Jen. Immasidegda iti 'yanmi ken Eric. Apagisu met nga agsubli iti tugawmi ni Dennis nga arigna nakakita iti al-alia.

"Hi, Jen!" inkablaaw ni Dennis.

Kasla nakapuot a tur-og a guardia ni Eric. Nakigtot ngata iti nangngegna. Ket iti panangyangadna iti ulona, saannan a ninamnama ti makitana iti likudanna.

"Boyfriend-mo?" kinuna ni Dennis ken ni Jen; intudona ti kadua daytoy a lalaki.

Immisem iti apagbingi ni Jen, sa nagtung-ed. "Ni Karl."

Nailabeg ni Eric. Kasla di mamati. Di payen makatimek, piman.

Nalpas! nakunak met iti panunotko. Ania pay ita ti planok?

"Sige, enjoy your lunch!" kinuna ni Jen, ket inawisnan ti boyfriend-na a mapan agorder iti pangaldawda.

Iti suli dagiti matak, makitak ti nalaus nga imon ni Eric. Nakanganga lattan a nangbuya iti yaadayo dagiti dua.

Manipud daydi, saanen a kas iti dati ni Eric. Kasla awan ganaygayna nga agtrabaho. Kasla nalaylay a sabong ti langana. Saanda payen nga agkatrabaho ken Jen iti maymaysa a yunit. Nadamagko laengen a kiniddawna iti scheduling supervisor a baliwan daytoy ti shift a panagobrana. Day shift. Atapek a riniknana unay iti kaadda ti boybriend ni Jen. Ket patiek nga agsubli manen iti dati a kinataona. Banag a pakasayangak unay. Ngem diak nauray ti namnamaek. Ket simken iti panunotko ni Zen.

Agar-arimukamok iti dayta a rabii ti Lunes idi mapasungadak ti lugan ni Zen. Adda ngamin ugalik nga agestambay pay laeng nga umuna iti uneg ti luganko iti parkingan ti ospital sakbay a sumrekak iti pagtrabahuak. Agkape ken agsigarilioak. Napalabas ngatan ti lima a minuto idi dumteng ti nakapegpegges a lugan ni Zen. Apaman a naisimpana ti luganna iti parkingan, dagus a simrek iti ospital. Nasdaawak. Iti unegko, amangan no naammuanna metten nga adda boyfriend ni Jen. Inigupko metten ti kapek sa nagdardarasak met a simrek iti ospital. Kayatko a maammuan no pudno ti atapko.

Diak nakita ni Zen iti lounge, ket atapek a nagturongen iti yunit a pagtrabahuanna. Kuna dagiti kakaduami a da Laurie, MJ ken Vangie a kasla agpupungtot a pimmanaw ni Zen kalpasan a makapag-clock-in.

A, love triangle! nakunak. Ket nabiag ti namnamak nga agballigi ni Eric iti kalikagumna nga agbalbaliw. Patiek a dina ay-ayaten ni Jen. Ar-aramatenna laeng nga inspirasionna iti kunana a panagbalbaliwna. Kasunganina ni Zen, babai ti kinataona ngem lalaki rikna daytoy. No diak mayadayo kada Jen ken Karl, amangan no adda dakes a maaramidna.

Ngem makabulan kalpasan ti panagkukuyogmi kada Eric ken Dennis iti food arcade ti Queen Kaahumanu Shopping Center, awanen ti damagko kada Eric ken Zen. Ta uray ni Zen, day-shift metten. Naamirisko a mayadayon ni Zen kaniak, ken kangrunaanna, marugpon ti grupomi a tallo kada Dennis ken Eric. Ket nangbukelak iti maysa a plano.

Iti maikatlo a Domingo, agkasangay ni Eric. Inawisko ni Dennis a mapan gumatang iti komporme la ditan nga iregalomi kenkuana. Imbagak ken ni Dennis a kadagitoy a tiempo ti pannakasapul ni Eric iti liwliwa. Ta ammok nga uray material la a banag ti sagutmi, maalay-ayan met ti sakit ti nakemna gapu iti pannakapaayna ken ayat.

Kalpasan a nagatangmi ti regalomi, nagturongkami iti Foodland. Gimmatangami iti karnet' baboy, baka ken lames a maituno.

ALDAW ti kasangay ni Eric. Diak pay nalpaan a nangaldaw , tinarengtengkon a dinagas ni Dennis iti pagtaenganda. Tinurongmi ti asideg ti Maui Laui Subdivision, ti pagtaengan ni Eric. Awan naimbitaran kadagiti katrabahuanmi malaksid ken ni Zen. Siak laeng ti nagnaknakem iti daytoy ta kayatko ida a kapatang ken Eric.

Agalas sais ngatan iti malem idi naiwakasmi ken Dennis ti nagtuno. Nabaknang ti taraon a naisagana ta malaksid iti pork barbeque, beef steak, grilled chicken wings, natuno a lames, adda pay ahi poke shoyu, tako poke, lobster a pupus ken tallo botelia a champagne. In-inut metten nga agkarayam ti sipnget gapu iti pananglinged dagiti marahigante a bantay iti Iao Valley iti lawag ti init.

Naguni ti doorbell. Ammok a ni Zen ti simmangpet. Siak ti nagboluntario a mangilukat iti ridaw ta iti likud ti balay ti nagtunnuanmi. Sa maysa pay, diak kayat nga ibaga kada Dennis ken Eric nga inimbitarak ni Zen tapno di maperdi ti planok. Inkarigatak idi a kinasarita ni Zen. Amangan no ania ti maaramidna. Binagbagaak. Nabayag. Awan naglawlawagan ti nagsaritaanmi- panagriknak ket limmusot amin iti bangir a lapayagna dagiti imbagbagak, malaksid iti panangipasiguradona iti idadar-ayna iti kasangay ni Eric.

Anian a siddaawko idi ilukatkon ti ridaw. Nakapimpintas met la unayen ti panagkitak ken ni Zen! Ti lalaki a pustora ken panagar-aruatna idi, sabali metten- ta nakapimpintas a dayag ti adda iti sanguanak. Nagbestida pay daytoy ken winakrayna ti buokna.

Pinastrekko ni Zen. Intudok iti likud ti balay nga ayanmi a tallo. Immisem ket nagparang ti naslag nga agar-araap a matana. Ngem intulagko ken ni Zen a saan pay laeng nga agpakpakita kada Dennis ken Eric. Pinagbatik iti ridaw. "Siak ti makaammo," kinunak. Kayatko a masurpresada a dua.

"'Sin' didiay?" sinaludsod ni Dennis idi makasubliak iti 'yanda.

"Dati a katrabahuantayo," insungbatko nga umis-isem.

"Awisem ketdi ditoyen ta rugiantayon. Sayang ti rabii no agmiminnulagattayo lattan!" kinuna ni Eric.

Pudno ti kuna ni Eric, sayang ti rabii no awan mapasamak. Panagkunak, agmulagatka ita.

"Adda surprise gift-ko kenka," kinunak ken ni Eric.

"Ayapo, Martin, nakaad-adu unay nga artem. 'Yabam ketdin, 'la!" imbugtakna kaniak. Simro manen ti kinabaklana.

"Ikidemyo dagiti matayo ken tumallikudkay' pay nga umuna ken Dennis tapno adda met suspense-na," imbilinko. "Alan."

Awan naaramidanda. Kapilitan a timmallikudda.

"Ket no ibagak nga agmulagat ken sumangokayton, sumangokayo, wen?"

"Ala, wen," kinuna ni Eric ket timmalikuden.

Pinayapayak ni Zen nga umasideg iti abayko. "Okey, mabalinyon nga imulagat dagiti matayo ket sumangokayon kaniak," kinunak.

Kasta unay ti siddaawda nga agpadpada. Kasla di mamati ni Dennis. Nailabeg met ni Eric. Makaisemak ta dina payen maisina dagiti matana ken ni Zen. Di pay agkirem!

"O, ania ti makunayo iti balasangko?" inyangawko.

"Kinninisna!" kinuna ni Dennis. "Gaga! Napimpintaska met gayam ngem siak! Apay nga agtomtomboyka?"

"Ket ni Eric, apay nga agbaklabakla ket nakaguguapo met?" imbales ni Zen, natangken latta ti bosesna.

"Kinninisna manen." Ni Dennis latta. "Nakaammuam?"

"No nalaingkay a dumlaw, kastakami met!" kinuna manen ni Zen.

"Desididoka iti dayta, mama?" imbannikesen ni Dennis. Rimmuaren ti kinababaina ta kasla di mamati iti makitkitana.

"Panagkunak, wen," intung-ed ni Zen, limmamuyoten ti timekna.

"Hay, ipagarupko pay met a hanhantingem itan ni Karl gapu iti pannakapaaymo ken ni Jen. Naturedkayo, di ba? Saan a kas kadakami a ... pamrayanmi ti agmukmok , ano pa?"

Nagkatawa ni Zen.

Ngem ni Eric, nakanganga pay laeng. Sabali la ket ngarud ti nagrehistro iti panunotko. "Napanen, bebe," nakunak iti nakemko. Saan kadi nga isu dayta ti gandatko? Napaayda nga agpadpada ken Jen, ngem mabalin nga isu met ti makapagbalbaliw kadakuada.

"'Pay a kasta't panagkitam kaniak, ha?" kuna ni Zen ken ni Eric. "Kayatmo ta disnogenka?" naginlalayat iti gemgemna.

"Ne-ay, saan, a! Peace na tayo!" immisem ni Eric. Inasitganna ni Zen.

Saan met a nagtukiad ni Zen idi iggaman ni Eric ti dakulapna. "Umayka ditoy ta rugiantayon ti mangan," nakalalailo ni Eric.

"Happy Birthday!" kinablaawan ni Zen.

"Thank you. Imbag ta nakaumayka," pinerrengna ni Zen

"Ni Martin ti nangimbita kaniak," tinaliawnak.

"Sika, a! Dimo la imbaga ti planom. Ngem thank you manen, Zen!" nakaragragsaken ti langa ni Eric.

Inyawatan ni Eric ni Zen iti beef steak. "Agsaritatanto no madamdama, wen?" bimmangag manen ti bosesna.

Nagkinnitakami ken Dennis ket naginnapirkami iti nalimed. Nagparagipig dagiti patongmi iti di mailadawan a ragsak.-O


Dec 4, 2013

ITA TA NATAGIKUAK



ITA TA NATAGIKUAK

Rudy Ram. Rumbaoa



Ita ta natagikuak ti rupam babaen ti pusok, miraenka.


Ngem palidemen ti hamba ti naisangsangayan
Nga aspekto no sadino a ti membrilio ken sandia
Aglanglanga nga amarillo iti apagsegged nga apuy
Iti panagilad ti dalia iti dutdot ti payak ti tumatayab
Ket mangirurumen dagiti mangbalballaibo nga agpaspastor.
Iti labesna, maysa a hardin. Adda sadiay nga iturong
Ti nakuspag a nam-ay ken ti pigura dagiti marmol
Agbuya iti sabali pay a mapalabas a kalgaw nupay
Dagiti ramit a pagpukan agbibitin iti kayo ti mansanas.

Ngem ita ta natagikuak ti rupam babaen ti pusok, bigbigenka.

Tallo dagiti disintonado nga uni a nasurat iti nalidem a panid
Ket ti ayug saan a para iti tao a naitangkal iti musika
Nga iti ladawan a mangipakpakita iti maysa a konsepto 
Ken nakamboran iti balikas a mamagkintayeg ken mangsugat.
Maralabus nga agkuti ti itsura ti panuli iti labes ti saan 
A maimaldit a balikas. Iti dua a tagtagaimpek, masapul
A mayebkasko ti kaririknak iti bagiw, iti agtartaray nga agus.
Layanglayang ti panagkompas ti kanta
Ket agbaliw ti nota iti kasipngetan.

Ngem ita ta natagikuak ti timekmo babaen ti pusok, denggek.

Dagiti dakkel a pantalan a pagsangladan dagiti barko
Ken biahero; ti panangurnos ti pannakailayag dagiti karga
Ken dagiti ganggannaet agbalin a tagabo iti aplaya ti sirok
Ti asul a tangatang. Wen, saan daytoy a panagpakada;
Nalpasen ti atiddog ken nawatiwat a panagdaliasat.
Naipaabay ti dakkel a reppet iti bato; nagsangit a naibaba
Iti danum ti aglatlati nga angkla, naggaraw a di nadnadlaw
Ti atiddog a lanut iti sikigan ti naapgad a hierba
Iti nakalawlawa a taaw a sinakup ti darang ti init.

Ngem ita ta natagikuak ti pusom babaen ti pusok, wen, makitak.

Ti BANNAWAG Magazine a nakaipablaakan ti daniw idi Setiembre 9, 2013



For promotional purposes:
Karaman daytoy a kanta "ATIDDOG ken NATANGKEN" iti baro nga album ni Maestro Alex Reyes Barut a mai-release iti mabiit.
Words by Rudy Ram. Rumbaoa
Music by Vhen Bautista
Music Arranged by Israel Allen Pascua

PADAANAN!

Apr 27, 2013

Iti Sirok ti Asul a Tangatang

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat iti daniw]
Iti Sirok ti Asul a Tangatang
Ni Rudy Ram. Rumbaoa


Iti sirok ti asul a tangatang
Kas kimat ti panagturongko kenka
Bayat a nabannayat
Ti panaggunay dagiti aldaw.

Ammok nga iti bukod a pagtaengan
Maysaak a di makita nga anniniwan
A kas iti isasarungkar ti al-alia.

Magnaak kadagiti kawaw a pader
Mariknak ti pannakayaw-awanko.

Iti sirok ti asul a tangatang
Ibabawik
Ti panangsapulko iti kinapudno.

Inar-arapaapko ti ritmo
Wenno panagdanggay dagiti pusota
Sikakalmadoak; bumaringkuaska.

Wen, narigat nga allilawen
Ti ayat, wenno kannawidan
Ket baybay-an ti bukod a pagsasao
Tapno agpukawda lattan
A maipalais iti di masinunuo a masakbayan.

Ngem naibagan kaniak
Nga awan ti pagnguduan ti ragsak
No ti pusom siwawaya
No maawatam ti kinaasinom
Ket sungbatan ti ayat iti ayat.

Ket masansan 
Nga agsidsiddaawak iti daytoy a biag
A nakakidem dagiti matak.



Naipablaak iti Bannawag, April 29, 2013 Issue

Aug 10, 2012

Pinadasna ti nagbalin a Kupido- ket inwayatna ti maudi a plano...

"Kinninisna!" kinuna ni Dennis. "Gaga! Napimpintaska met gayam ngem siak! Apay nga agtomtomboyka?"

"Ket ni Eric, apay nga agbaklabakla ket nakaguguapo met?" imbales ni Zen, natangken latta ti bosesna.

"Kinninisna manen." Ni Dennis latta. "Nakaammuam?"
 

 "No naglaingkay a dumlaw, kastakami met!" kinuna manen ni Zen.

"Desididoka iti dayta, mama?" imbannikes ni Dennis. Rimmuaren ti kinababaina ta kasla di mamati iti makitkitana.

"Panagkunak, wen," intung-ed ni Zen.

"Hay, ipagarupko pay met ngarud a hanhantingem itan ni Karl gapu iti pannakapaaymo ken ni Jen. Naturedkayo, di ba? Saan a kas kadakami a ...pamrayanmi ti agmukmok, ano pa?"

Nagkatawa ni Zen.

Ngem ni Eric, nakanganga pay laeng. Sabali la ngarud ti nagrehistro iti panunotko. "Napanen, bebe," nakunak iti nakemko. Saan kadi nga isu dayta ti gandatko? Napaayda nga agpadpada ken Jen, ngem mabalin nga isu met ti makapagbalbaliw kadakuada.

[Naadaw iti paset ti sarita a "ZEN ken ERIC" a naipablaak iti Agosto 6, 2012 mga isyu ti Bannawag. Basaen ti pakabuklan ti sarita...]
Ti Bannawag Magazine a nakaipablaakan ti Sarita a "ZEN ken ERIC"  

 basaen ti pakabuklan ti Sarita...

Jul 27, 2012

Ramut

[Ti Bannawag Magazine a nakaipablaakan ti daniw, Hulio 30, 2012]
Ramut
ni Rudy Ram. Rumbaoa

Saan nga agnanayon a bilangek ti tawenko
Ta nataenganak unayen ngem sumagmamano
Kadagiti kayo ti nabati, iti panagmaga ti waig
Wenno panagdakkel ti danum iti dan-aw,
Nataenganak unayen kadagiti nagtaudan a puli
A nabayagen a timmapok.

Sumagmamano kadakuada ti napan iti ballasiw-taaw
Nagpukawda sadiay, dagiti dadduma ginabutda
Ti ramut ken insilpoda iti puon nga aangsak
Ita, mariknak ti agpitpitik iti sibibiag a puso
Ken ti iseserrek ti dara kadagiti uratko.

Sika a nangitipon iti dara kaniak,
Kenka, sibibiagak.
Kenka, adda biag a kinabuslon
Agpapigsaka a mangisalakan iti lasag
Manipud kadagiti apuy a manggungtob
Tapno mailiklik daytoy pusok iti nakana a liday.

Iti maysa nga aldaw malawlawaganto
Dita puso ti mabalin a pamedped ti waw
Iti panangbirok kadagiti narimat a bituen.
Ngem bendisionakto ti panagbiahem ken agurayak
Agingga iti panagsublim ditoy arpad
Iti kabakiran ken iti namaga a waig-
Namnamaem nga addaakto sadiay.

Apr 15, 2012

Duayya

[Ti Bannawag Magazine a nakaipablaakan ti daniw, Abril 16, 2012 Issue]

DUAYYA
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat.2.10.2012/maui]

Naladawen, nakarkaranen ti dalan;
mabalin a nalabit awan ti dalan ditoy,
dagiti laeng lamok ti pagilasinan iti kudil ti layus,

wenno dagiti ablat iti agpada a luppom.
Nasiludka, kunam? Narigat a patien. Saan a kasapulan.
Idulinmo ti bukod a timel ta agsaksi para kenka.

Agsaoka't napigsa tapno maawatan; uray nangato't timekmo
napigpigsa a panangibalikas uray no daytoy ket saan a pudno.
Ngem saanen a nasken, awan ti mangaw-awag iti naganmo,

nagpiestaan dagiti kulibangbang ti rabii dagiti wara a sapatos,
ket iti pananglabas ti panagrurunos ti narakrak a pasdek,
nairuar iti dalan dagiti natadtad a bara.

Madamdama umayton ti sipnget, ayunan dagiti insekto ti konsolasion
ket nakasaganan dagiti nalawa a pagtugawan a para kadakuada;
no koma ta dagiti payakda ket mangted iti linged ken ringgor,

ikkannak iti pagilasinan: awan kadakuada't mangngeg wenno makitak.
Agay-ayam pay laeng iti binnattuan ti nalabaga a kawes iti inaladan,
nagtalinaed nga awan saosao dagiti kawitan, napno't pagpupukonda iti bituen.

Isu a maturogka, sika a maag, aginana ken agtalinaed a kalmado,
ket awanto a pulos ti manguriro kenka- awan uray asino.

[copyright.2.10.2012.by.rudy.ram.rumbaoa]

Aug 5, 2011

Pannakalipat

[Ti Bannawag Magazine a nakaipablaakan ti daniw]

PANNAKALIPAT
ni Rudy Ram. Rumbaoa

                          i.
Atagennak a kas maladaga ket abbongannak
a kaduak ti narangrang a tangatang,
riingennak a kaduak ti agmatuon nga angin
iti karasakas ti nagbaetan dagiti aruo

Kayatko ti mailibay iti nauneg a pannaturog
tapno tagaimpek dagiti tagtagaimpem;
kayatko nga agtulid ti lubong kadagiti dakulapko
kas iti bassit-usit a nangisit a balurio.

                           ii.
Nalaus ti panangparigatmo kaniak,
no bukodta ti kanito a nawaya-
diak kayat ti maris,
diak kayat ti uni.
Dawatko, ipannak iti tuktok dagiti turod
iti nagbaetan ti ulep-panagrururos...
Apay a parigatennak unay?
Immayka kas maysa a bagyo,
ginunggongnak iti napalalo
a kas man addaak iti kayo
ket natnag ti panunotko iti daga
kas iti kappuros a mansanas
ken nupay agtuleng dagiti lapayagko
iti nalabes, iti kaunggan
sika ti bagim ay-ayamem ti leddaang.
Amin mawaras kas iti lupak ti unas
nagbanag amin a dapo, dapo...
Apay, aya, a parigatennak?

                           iii.
Impanawmo ti timekko kas iti uni ti kampana
ket agkatok ti awengna kadagiti nangato a kuarto
agingga iti lansad.
Iti nagbaetanta nga awan ti makabangen-
maysa a puso para iti dua.

Maysa, wen. No agsina ti kopa
saanko a maliklikan ti apuy
a mangapros iti naulimek a layus
ket malmesak kenkuana.

Wen, malmesak ken agsiddaawak
ta maysaak a bulsek a lames kadagiti koral-
yelo ti kaarig ti nagbaetanta
a timmangken ket ti apuy isu ti manguram.

                           iv.
Maysak a bulsek ket sapsapulenka,
yunnatko dagiti takiag
aprosak laeng ti iking ti ariwanas.
Asinonto ti mamagtipon manen kadata
nga agtugaw iti rabaw ti bato iti apagapaman
tapno imdenganta ti anasaas ti danum,
ti apros ti init,
no ti aglawlaw, linangeben ti sipnget?

Diak kayat, diak kayat ti agbalin a bulsek
kas iti rabii ti maysa a kalgaw a napudot;
kaano a masinasina dagiti langit
iti babaen ti dagsen dagiti butuen,
agtinnagda kaniak, iti abagak?

Sika, siksika laeng ti sapsapulek
ken dumngegak- iti sirok ti leppak ti kayo
iti narumrumek a tinapay,
agpitik ti di makita a puso...

                          v.
Ken riingennak kas maysa a maladaga,
guyodennak nga isubli iti narangrang a tangatang
winayawayaam dagiti kimmapas nga ulep
a binalud ken tinagikua dagiti sanga.

Awanton ti mairidep pay-
mangngeg ti aweng ti kampana kadagiti bantay
marunawak a kas niebe kadagiti kataltalonan
ket maysaak a pussuak a lumtuad
dita dakulapmo.

[Naipablaak iti Agosto 8, 2011 nga isyu ti Bannawag]



Mar 20, 2011

Iti Sirok ti Bittaog

[ti Bannawag Magazine a
naipablaakan ti daniw]
ni Rudy Ram. Rumbaoa

Daydi a rabii ti kapatgan a sagutmo:
Natarusak dagiti balikas ti bibig ken matam
Iti sirok ti bittaog, binalud dagiti takiagko
Dagiti naglulumba a dalagudog ti barukongmo
Awanen ti naaramidan ti lamiis ti rabii
Ta naginudotan iti bara ti patempategta

Inaldaw-aldaw nga impalpalagip ti alimbubuyog
A masansan a manglikawlikaw kadagiti sabong
Daydi a rabii a pinagkamangta ti lamiis iti kaltaang
Nakarimrimat dagiti kulintaba a nangbasisaw
Iti lamolamo a tangatang ken sellag a bulan

Ngem ti sangapulo a tawen, sumeksek ti lam-ek
Uray kadagiti gumilgil-ayab a kuaresma ken kalgaw
Maregreg dagiti sampaga ti sabong ken ti alimbubuyog
Maulila nga agngatangata kadagiti bulong ti bittaog.

[*Bannawag, Marso 14, 2011 nga isyu]


Jan 11, 2011

Iti Hawaii: "Kayatmo ti Agtaraken iti Nataengan?"

ni Rudy Ram. Rumbaoa

[Kayatko man a patgan dagiti gagayyem/am-ammo a nangisingasing kaniak a maiposte koma ditoy "Samiweng ken Ayat" ti sinuratko a salaysay maipanggep iti Certified Nurse Assistant wenno ti nalatak nga awagna a Caregiver. Adu ngamin kadagiti katrabahoak idi ditoy Maui karamanen iti kabangibang nga isla ti Hawaii iti saan a nakabasa itoy a sinuratko. Kasta met a pagyamanak dagiti papagayamtayo nga agnaed ken agtartrabaho iti nadumaduma a suli ti lubong a nagkiddaw ken adda pakainaigan ti trabahoda iti daytoy a sinuratko. Agyamanak Kakabsatko ida. Agbiagkayo a "Caregiver!" Naipablaak ti Salaysay iti BANNAWAG idi Agosto 29, 2005]
Naala ti ladawan iti sanguanan ti marker ti Hale Makua Weinberg Center. Manipud iti kannigid: Marilyn Paguel, Pina Beado, Dennis Quemado, Carmie Quemado ken Angie Magaoay.







"NARIGAT ditoy Hale Makua no awan ti anusmo iti kastoy a klase ti trabaho: ti agserbi iti dimo kapkapin-ano, ti agdalus iti kimmot, agpadigos wenno agpakan kadagiti nataengan."

Dagitoy ti masansan a maibaga kadagiti baro a rupa nga agtrabaho iti Hale Makua. Ngem kinunkunak iti bagik: "Ay, kabaelak dayta!"

Ngem pudno met ngamin. Saan nga asi-asi ti trabaho iti Hale Makua ta iggemmo ti salun-at dagiti pasiente. Laisendaka pay dagiti dadduma a puli no dimo mapagsusurot dagiti aramidmo.

Nakalalagip para kaniak ti damo nga aldaw a panagtrabahok iti Hale Makua kas Certified Nurse Assistant [CNA] wenno iti nalatak nga awagna a caregiver iti Filipinas. Nairanrana ketdi iti orientationko iti dayta a bigat ti Setiembre 11, 2001 ti pannakaipadamag iti telebision ti panangipadungpar dagiti terorista kadagiti pinilotoda nga eroplano iti World Trade Center idiay New York! Dandani diak la ket ngarud nain-intonoran ti pannakailawlawag ti trabahok iti Hale Makua.

Sumagmamano nga aldaw kalpasan ti orientationko, naibaonak nga agatendar iti Compassionate Caring, maysa nga in-service class para kadakami nga agdadamo. Nailawlawag kadakami dagiti pakaseknan ti trabahomi, dagiti limitasion ken di rumbeng nga aramiden kadagiti pasiente wenno nataengan ta agtennag daytoy a panagabuso kadakuada. Sabali laeng ti "Resident's Rights." Naidatag ditoy ti karbengan dagiti pasiente/residente a kas makipagili. "The Right to Speak, Right to Choose, Right to Know, The Right to Privacy and Confidentiality ken Right to Participate."

Napagsasaritaanmi pay dagiti agdama a mapaspasamak ken dagiti mabalin a pamasamak iti masakbayan. Kas pagarigan, "No bilang iti maysa nga aldaw ket maysakanto met kadagitoy a nataengan: mabaybay-anka, awan ti makaanus ken awan ti mangay-ayat wenno mangipatpateg kenka, ania ti aramidem?"

Naglamiisak pay.

TI HALE MAKUA
Ti Hale Makua iti Hawaiian, kayatna a sawen: "Home for the Respected Elders." Maysa daytoy a Long-Term Nursing Care Facility. Kaunaan daytoy a pagtaripatuan kadagiti nataengan ditoy Maui. Napataud ti nasao a pagagasan/pagtaraknan kadagiti nataengan idi 1947 iti Happy Valley, Wailuku. Maysa daytoy a nonprofit a pagtaraknan ti estado ti Hawaii. Idi 1953, impaima ti Malulani Hospital dagiti orihinal a pasilidad daytoy iti Hale Makua, nga isu itan ti naipanagan. Ket gapu ta di magabenan ti panagtaud dagiti adu a nataengan a makasapul iti pannaripato ti Hale Makua, nalukatan idi 1966 ti sabali a pasdekna iti 1540 E. Main St. iti Wailuku, sa gapu iti yaadu latta dagiti nataengan a nasken a mataming, saan laengen a dagiti Native Hawaiian no di pay ket dagiti dadduma pay a puli a pakairamananen dagiti Hapones, Puerto Rican, Portugese ken Filipino, nabangon ti sabali pay a pasdek ti Hale Makua iti Kahului idi 1978 a sinuruno met laeng ti ekspansionna: ti Weinberg Care Center. Umabot itan iti 238 a kuarto ti pakaibalayan dagiti nataengan ditoy.

Nagtitiponan ditoy ti agduduma a kalse ti sakitna a nataengan. Adda agsagsagaba it Alzheimers, Dementia [dagiti mapukpukawnan ti panunotna], Parkinson's Disease, Alta Presion [High Blood], COPD, Emphysema, Depression, Asthma, Anxiety, Gout, Arthritis [Rheumatoid wenno Osteoporosis], dagiti agduduma nga impeksion, sakit iti mata, labayag, isbo, sakit iti bato wenno mabagbagi, dagiti cancerous a sakit a di kabaelan nga agasan ti medisina, panagkapsut, ken dadduma pay. Mataming dagitoy iti mayannatup a pannakataripato ken pannakaagasda a kas sagudayen ti makunkuna a "Care Plan" dagiti residente. No adda biddut a maaramidam, iti biang man dagiti CNA wenno nurses; sungbatam iti husgado wenno iti pamilia ti residente. Awan ti maitulong kenka ti Hale Makua no ti maseknan a pamilia ti mangidarum kenka. Ngamin, ti County wenno State a mismon ti mangdengngeg iti kkasom nangruna no adda maipakita nga ebidensia ti panagabuso. Ti la mabalinmon a pagkamangan ket ti union a nakikappengam. Ngem agdepende met latta no kasano ti kadagsen ti nagbasolam. No dayto ket agsadag iti neglect of duty wenno pisikal a panagabuso. Adda klase ti panagabuso a sursurotenda ditoy: ti Verbal [wenno pagsasawam ida iti di maikanatad], ti Physical Abuse [no mairanta a dangram ida], ti Mental [ no ipangtam wenno butbutngem ida], Neglect [no mabaybay-am ti pagrebbengam kadakuada a kas iti umno a pannakataripato wenno panakaited ti di umisu a medisina], Sexual Abuse/Sexual Advantage [no paggartemam wenno bisongem ida], Financial Abuse [no takawem dagiti gameng/personal belongings ken agdawatka ti kuarta kadakuada] ken ti Seclusion Abuse [panangipupok wenno panangilasinmo kadagitoy iti padada a residente nga awan ti makagapu]. Amin dagitoy ket estrikto a maipatpatungpal para met laeng ti pagsayaatan ti residente ken dagiti staff.

Iti agdama, addaanen ti Hale Makua iti walo a units a nakaibalayan dagiti pasiente. Tallo iti Wailuku: ti Maui, Lanai ken Molokai. Idinto a lima met a units iti Kahului facility: ti East [ken ti baro nga ekspansionna a makaukopar iti 16 a katao iti walo a kuarto daytoy], ti West, North ken iti Weinberg Care Center; ti Ilima ken Pikake units.

Addaan ti tunggal yunit iti kabukbukodan a Charge Nurse wenno Unit Supervisor. Sabali laeng ti Day-Shift, Evening ken Night-Shift Supervisors. Di pay nairaman ditoy ti In-Charge Supervisor. Iti bigat [day-shift wenno manipud alas siete ti bigat agingga iti alas tres ti malem], adda tallo a nurse a mangimaton iti maysa a yunit [depende iti kadakkel ken kaadu dagiti pasiente iti dayta a unit]. Dua iti evening-shift [manipud alas tres ti malem agingga iti alas onse iti rabii] ken maysa iti naight-shift [manipud alas onse agingga iti alas siete iti sumuno a bigat]. Adda met pito a CNA iti tunggal yunit ngem agdepende no kasano ti kaadu dagiti mataripato ditoy. Lima iti evening-shift ken uppat iti night-shift [no maibasar iti kadakkelan a yunit]. Imatonan amin daytoy ti Director of Nursing. Dagitoy agobrada kas "maymaysa." Nasken nga adda "team work" para iti pagsayaatan dagiti pasiente.

TI DESTINOK
Ditoy Pikake Unit ti Weinberg Care Center ti destinok. Nigh Shift wenno graveyard a kunada. Mangrugiak nga agtrabaho iti alas onse ti rabii, agingga iti alas siete iti sumuno a bigat. Idi damdamok, marigatanak. Diak pay siguro nai-adjust ti bagik iti rabii a panagtrabaho. Ngem idi agangay, mayaten. Nagbalinen nga aldawko ti rabii. Alisto a nasursurok ti trabahok. Puyat, daytoy laeng ti kalabanko. Nayasideg metten ti riknak kadagiti nataengan agingga a kasla ibilangko idan a kameng ti pamiliak. Nasanay met kaniakon dagiti agduduma nga angot ti isbo, takkim medisina wenno pay-od dagiti residente. Ngem ania ngarud, anusak , a, ta isu ngarud ti kaaddak ditoy a trabaho. Iti di mabayag, adu metten ti naam-ammok ken napagayamko kadagiti kailian. "What a small world," a kunada. Dimo ngamin ekspektaren a kalugaram dagiti dadduma. Maibilang met ditoyen ti sumagmamano a Hawaiian local born ken Haole.

Kadagupan amin nga agtartrabaho iti Hale Makua, 75 porsiento ti Filipino. Ket kaaduanna met ti naggapu iti Laoag, Paoay, Bacarra, San Nicolas, Dingras, Batac, Badoc iti Ilocos Norte, ken iti Ilocos Sur. Adda pay taga-Isabela ken Cagayan. Adda pay Tagalog, Bisaya ken taga-Mindanao. No ar-arigen, nagtitiponan ti maymaysa a puli ditoy. Kasla pamilia. Di kad' saanka a maikawa ta adda sindadaan a tumulong ken makaawat iti bukod a pagsasao no adda problemam. Pasaray aginnem nga aldaw ti trabaho. Dagiti dadduma, agdouble-shftda pay no kabaelan la ketdi ti bagi. Kuna ngarud ti Scheduling Supervisormi [maysa met nga Ilokano]: "You can make money here." Agpayso unay, ta kasano ngamin, pumaypayapay ti doliar a kasla sulsulisogennaka nga agobra. Agiinunnakami nga agpresentar nga agtrabaho no adda agcall-in sick wenno mangipakaammo a di umay agtrabaho gapu ta masakit. No saan, adda dagiti makaanus nga agdouble-shift iti evening-shift. Agpayso, datayo laeng a Filipino [nangnangruna dagiti Ilokano] ti makaaramid iti kastoy. Uray mapaksuyankan gapu iti bannogmo; arya latta! Ti kaadu ti baybayadam [kas iti in-loanmo a balay, kotse , wenno dagiti personal a kasapulam iti aginaldaw] ti kangrunaan a makagapu. Arigna makina ti panagobra dagiti Filipino ditoy.

Umabot iti $14 agingga iti $15 a doliar ti kada oras ti maibayad kadakami nga CNA [nga agtartrabaho kas night shift]. Sabali pay ti mainayon nga 1 a doliar no agtrabahoka manipud iti alas sais iti rabii agingga iti alas siete ti biagt kas night shift deifferential. No met double-shift ti trabahom, agdoble ti matgedam. Di pay mairaman ditoy no ag-overtime ka wenno 'tay kunkunada a holiday. Dagiti Registered Nurses, umawatda iti $27 a doliar iti kada oras, idinto a $18 a doliar iti kada oras ti LPN [Licensed Practical Nurse]. Dagiti adda iti administration, maintenance, housekeeping ken kicthen helpers ket agdepende metten no mano ti nailanad iti Bargaining Agreement iti nagbaetan dagiti empleado ken union. Ngem adu latta met ti likkaben ni Uncle Sam a buismo a kas iti social security tax, medicare, federal income tax ken primary state tax. Di pay mairaman ditoy ti union a nakikappengam wenno medical ken dental. Ket no sumaem amin a maksay, ayna, apo, bassit la ti matda iti matgedam! Arigna nga yob-obraam met laeng ni Uncle Sam iti kadakkel nga ikkatenda iti buismo. Ngem kas 'tay kunada, dakkel man wenno bassit ti matgedam no ammom ti makibagay iti pagobraam, nagun-odmo metten ti sangkapirgis nga arapaapmo. Pobreka iti bolsa ngem baknangka iti papagayam!

Tinawen met nga umay bisitaen dagiti surveyors manipud iti State wenno idiay Mainland ti Hale Makua tapno kitaenda no nasayaat met laeng ti pannakaipataray ti nursing care facility daytoy ken no napintas ti pannakataripato wenno pannakaagas dagiti nataengan nga agindegen ditoy. Awaganda iti residente dagiti maipabalay a nataengan wenno pasiente ta arigna ditoy ti pagtaenganda. Agindegda ditoy agingga a pumusayda. Ngem adda met dagiti sumagmamano a residente nga agsubli kadagiti bukodda a pagtaengan no kabaelan la ketdi nga asistiren dagiti kabbalayna. Nairanta met a naipabalay dagitoy iti nasulinek a lugar tapno naan-anay ti panaginanada ken awan ti makaesturbo kadakuada. Ti makagapu: awan ngaminen ti tiempo dagiti pamiliada a mangasikaso kadakuada. Nagasat met ti residente no masarungkaran ti pamiliada iti inaldaw wenno linawas. "Trabaho:" Daytoy ti kangrunaan a rason no apay a kasla ul-ulila dagitoy a nataengan.

MABIGBIG SAAN LAENG NGA ITI HAWAII
Ti Home Health Care Agency ti Hale Makua ket mangipapaay pay ti Professional Health Services nga irekomendar dagiti mabigbig a mangngagas saan laeng kadagiti nataengan no di pay dagiti agindegen [lokal man wenno gangannaet] iti Maui. Ket babaen iti daytoy nga aspeto ti panagagas, nakagun-od ti Hale Makua ti kredito iti Community Health Accreditation Program wenno CHAP manipud iti estado ti Hawaii. Iti tunggal tawen, umabot iti 900 a pasiente, pakairamananen dagiti maladaga, ti mabenipisiaran iti daytoy nga annong ti panakataripato. Mairaman pay ditoy ti Day Health Program [saan aleng a para kadagiti nataengan no di pay ket kadagiti agtutubo] kas alternatibo ti Nursing Facility Placement. Kas pagarigan, maipaayan dagiti residente iti mayannatup nga ehersisio, therapeutic, social ken nursing services iti aldaw, Lunes agingga iti Biernes. Mairaman pay ditoy ti Speech Program. No malpas daytoy, maisublida met laeng iti bukodda a pamilia no madanonan ti rabii tapno isuda ti mangituloy iti pannakataming dagitoy.

sabali laeng ti Foster Family Program a serbisioda kadagiti nataengan. Daytoy a serbisio ket maidanon iti bukodda a pagtaengan babaen kadagiti madutokan a Certified Caregivers. Inaldaw-aldaw met a bisitaen dagiti grupo ti Case Management Nurses ken Social Workers.

Nagun-od ti Hale Makua ti kangatuan a pammadayaw iti daytoy nga aspeto ti pannakataming dagiti nataengan. Kinapudnona, nairaman pay daytoy kas maysa kadagiti kamodernuan a nursing care facility saan laeng nga iti estado ti Hawaii no di pay ket iti intero nga Estados Unidos.

Kas naipaskil iti sango ti pasdek ti Hale Makua no sumrekka: "Maipaayan iti pudno nga atension ken kasapulan ti tunggal residente nga ekspektaren ti pamiliada."

Wen, iti Hale Makua, maipateg kas kameng ti kaamaan dagiti pasiente. Ket mayannatup unay dayta iti logo ti institusion: "Tradition of Care."

KASANO TI AGBALIN A CERTIFIED NURSE ASSISTANT?
Kas umuna nga addang iti panagbalin a Certified Nurse Assistant [CNA], agbasaka manipud iti uppat agingga iti 6 a bulan. Maminsan laeng ti sesion ti panagbasa iti tunggal lawas. Walo nga oras. Ken segun iti kaadu dagiti agngayangay nga agbasa. Kalpasanna, ag-trainingka iti maysa a Skilled Nursing Facility [SNF]. Aktual a mangiggem, makisarsarita ken agpaliiwka kadagiti inaldaw-aldaw a mapaspasamak kadagiti residente. Ti Hale Makua ket maysa met nga SNF. Wenno mabalin met ti ageksamen a diretso [challenged examination] uray saanka a mapan agpracticum iti maysa a nursing facility. Nasken pay nga adalem ti Cardiopulmonary Resuscutation [CPR] program, tapno ad-adda a mapasingkedan ti panagbalinmo a CNA. No malpas amin dagitoy a requirements a kas sagudayen ti paglintegan ti estado ti Hawaii, kualipikadokan nga ageksamen. Dagiti panakabagi ti American Red Cross [ARC] ti mangisayangkat ti eksamen. Ditoy Maui, maangay ti eksamen iti Maui Community College [MCC] wenno kadagiti pribado a pageskuelaan. Dagiti kualipikado nga agbalin a CNA ken masapul a US wenno Natural Born Citizen ken Permanent Resident [no Filipinoka wenno sabali a puli nga agindegen iti Hawaii]. ti CNA ket isu ti aw-awaganatayo iti caregiver idiay Filipinas.*